Reportajen Zemila, Joselina no Silvino
Maria das Regras, idade 54, moris mesak ho oan feto nain 4, sobrevive ba sira nia moris iha tinan naruk, bainhira nia laen Fernande Tilman husik mundu ne’e. Nia luta ba oan nain 4 hodi hetan nivel edukasaun ne’ebe aas, hahu ho la fasil, maibe konsege hakat liu defisil hirak ne’e.
Maria ho nia oan sira hela iha bairo Aidaheleu, aldeia Maniku, suku Letefoho, Posto Administrativu Same, Munisipiu Manufahi, maske hasoru susar iha uma laran, tanba ekonomia la sufisiente, maibe nia la rende atu fo importánsia ba nia oan sira nia moris diak.
Maria forma uma kain ho Fernando Tilman ho idade 49, husi sira nia domin rezulta oan na’in 4 feto-bo’ot Jonezia Regras Tilman (24) oras nee estuda iha UNTL, no servisu nu’udar funsionariu iha loza mobile, Teresa Regras Tilman (18) kursu iha Dili, Sergio Regras Tilman (17) estuda iha eskola sekundária Cristal no Lucia Regras Tilman (13) estuda iha eskola sekundária Diligensia.
Maria haktuir, nia kaben wainhira sei moris, nia serbisu nu’udar seguransa iha instituisaun Estatístika iha Same, no nia rasik halo serbisu uma nian, iha tempu livre dalaruma matebian ajuda nia hodi tau matan ba serbisu uma laran.
Alende halo serbisu tau matan ba uma laran, Maria halo negósiu ki’ik fa’an dosi no suku hena ka kurse, ida ne’e tulun nia hodi sosa nesesidade uma laran nian.
Atividade ne’ebé Maria ho Fernando halo, apoia malu tebes oinsá responde nesesidade uma laran nian, maibé iha tempu ida Maria la espera sei lakon nia la’en teki-teki de’it tanba hetan atakasaun iha tempu sira na’in rua ko’alia halimar iha uma oin.
Loron lao beibeik, Maria tenke buka fera ulun oinsá hatutan nia ho oan sira nia moris ba oin, maske karik ba nia todan, maibe laiha dalan seluk Maria tenke sobrevive.
“Hau nia katuas oan mate, halo hau sai faluk no oan na’in 4 sai oan-kiak, tanba lakon sira nia aman, situasaun hahu muda iha uma laran, hau tenke fahe servisu halo servisu uma laran, haree oan sira buat barak tebes. Hau hasoru e husi katuas oan nia mat,e problema barak mak ha’u enfrenta iha hau nia moris, tanba hau mós laiha servisu”, tenik Maria.
Sorte ne’ebé Maria hasoru, bele hakmaan nia uma laran nia naha todan ne’ebé nia leba, Instituisaun Estatístika no família apoia hodi bele truka Fernando nia fatin, hodi hala’o knaar nu’udar seguransa, maski idade avansadu no enerjia ne’ebé komesa mihis, maibé Maria tenke hala’o knaar ne’e ba oan sir nia futuru
“Hau iha hanoin katak hau labele lakon esperansa ho Maromak nia tulun, katuas nia tulun haforsa hau no mós oan sira, hodi luta ba moris ne’e, Hau ho hau nia oan sira buat hotu lao ho di’ak, ate agora tanba Maromak nia grasa,” hakotu Maria ho lian halerik.
Neon Metin mos entrevista ho oan feto Jonezia Regras Tilman ho idade 24, nu’udar oan dahuluk iha família ida ne’e fo sasin katak, situasaun ne’ebé sira hasoru mak nia inan, nu’udar ona feto faluk iha família ida, tenke luta troka nia aman nia fatin, no sai inan no aman dala ida ba família.

oan feto Jonezia Regras Tilman ho idade 24. [Foto: Zemila | 05.04.2024]
“Situasaun diferente tebes, uluk ami nia aman sei moris ami nia inan hala’o deit servisu uma laran nian, hodi ajuda ami nia aman, maibe wainhira ami nia aman mate, ami nia inan tenki foti responsavel bo’ot ida ne’e, ba servisu haree alin sira tein ida ne’e todan tebes” dehan Jonezia ba jornalista Neon-Metin.
Jonezia klarifika tan katak, maski feto maibe nia inan la lakon esperansa nafatin luta ba Jonezia ho nia alin sira atu nia ho nia alin sira, bele iha futuru ne’ebe diak hanesan mos ema seluk, no nia nu’udar oan feto dahuluk iha família ida ne’e, nafatin harohan ba Maromak no nia aman rasik ne’ebe fila ona ba mundo seluk, atu proteje nafatin sira ho nia Inan hotu, hodi nafatin iha esperansa ba sira nia futuru ne’ebe di’ak.










