Reportajen Zemila Calau
Sosiedade Sivil Timor-Leste lidera konferénsia Asean People Forum 2024, hodi konvida sosiedade sivil no ativista direitu umanus iha regional, hodi partisipa iha forum ne, hodi koalia konaba situasaun ne’ebe hamosu risku sira iha nasaun sira, ne’ebe ho rezime militer, direitu dijitál, justisa sosial, justisa klimatik, justisa ekonomia no violasaun direitu umanus ne’ebe akontese iha Sudeste Aziatiku.
Prezidente Republika, Dr. Jose Ramos Horta, ne’ebe halo abertura ba forum ida ne’e, hateten Timor nia kontribuisaun di’ak liu, bo’ot liu ba ita atu fó ba ASEAN, mak garante dame nafatin iha Timor-Leste, estabilidade, labele iha konflitu armadu, Guerra sivil, instabilidade akontese iha Myanmar ne’ebá ne’e primeira kontribuisaun bo’ot signifika kontribuisaun di’ak ba povo, moris hakmatek, hare ba asuntu ekonómia ne’ebé bele hatun kiak iha Timor-Leste.
Ramos Horta fo parabens FONGTIL no ONG sira hotu ne’ebé partisipa ativamente iha prosesu adezaun ASEAN.
Iha fatin hanesan Presidente Komisaun oOganizadora Elizabet informa, husi konferensia ne’e oinsa mak atu halibur sociedade civil entre nasaun maske husi governo ita seidauk formal sai membro ASEAN maibe iha nivel sociedade civil Timor faz parte membro ASEAN em termos de sociedade civil.
Nia hatutan, halibur sosiedade sivil nasaun 10 ne’e mai hamutuk, hodi diskuti no haree saida mak kada nasaun idak-idak nia preokupasoens iha, no tuir tema jeral Ba Povo Ida Lidera Demokrasia no Soberania iha Sudeste Aziátiku.
“Ami iha temátiku 6 ne’ebé mak ami prepara iha konferensia ne’e, dahuluk koalia kona-bá ema servisu nain neon liberalismo no rejionalismo alternativo, daruak mak violensia estado militarismo libertasaun nasional no demokrasia, datoluk mak tekniku monopolio autoritario digital no liberdade internet, dahaat krize ekologiko direitu ambiental asunto agrikultura no urbano, iha fali tematiku lima nian mak minoridade povo marjilado no justisa jenero no ida ikus liu ne’ebe mak ami hotu konkorda katak harri paz seguransa humanu no justisa transzitorio iha tematiku ne’e orsida kolega sira husi panelista sira sei halo aprezentasaun sei iha sesaun husu no hatan e depois de ida ne’e ekipa sei elabora hotu, iha fali loron sabdo loron ikus nian ami sei rezumu halo ami nia rekomendasoens pasa ba iha governo kada Nasaun membro ASEAN ne’e rasik ne’ebé mak hahu iha 2005 iha Malasya” hateten nia iha fatin refere 19/09/24
Nia haktuir, Tuir Lolos Laos ita iha Timor tamba ita seidauk sai membro permanente tuir lolos ne’e kolega sira husi sociedade civil mak sai uma nain tamba sira sira la pronto tamba ne’e mak kolega sira ho konsenso tinan kotuk iha Jakarta diside hodi sociedade civil Timor sai uma-nain ha eventu ida ne’e rasik.
Nia salienta liutan, Ami luta ida sociedade civil nian too lori ami nia objetivu ida katak rai sira ne’ebé mak sai membro ASEAN ne’e bele moris ho paz moris ho liberdade moris ho saida mak povo hakarak laos estadu nia hakarak ka ema ne’ebé mak lidera nasaun ne’e hakarak maibe tuir povo ninia hakarak ne’ebé mak Morris hakmatek dame no paz nia laran i hodi nune’e Lori prospriedade ha povo ne’e rasik.
