Reportajen: Umbelina dos Reis
Kalan nakukun, laiha naroman, se iha osan hola lampra hodi leno, karik laiha osan, uza deit kamii hodi sunu, no karik hasoru nakukun deit iha tempu kalan. Ida ne’e mak situasaun maluk sira iha Naktuka hasoru, bainhira rai komesa nakaras, idak-idak hahu sunu sira nia kamii ou halakan lampra ne’ebe sira hola iha loza baratu.
Rai nakukun, bainhira hateke ba leten fitun naroman nabilan, rona mos grilo ka kriket nia lian duni malu, rai hakmatek tanba ema idak-idak iha nia uma laran, balun tur konta istória, balun toba sedu tanba loron tomak halo serbisu iha toos no natar laran. Balun dapur ahi klaak sei lakan, karik sira foin tein.
Ekipa Neon Metin iha oras tuku 7:00 kalan lao hakat bee matan ida, hodi lao tesik ba Calvin Taec idade 13, estudante klasse 3 nia uma, hodi hare besik nia kondisaun iha tempu kalan bainhira estuda.
Aihun boot iha uma, portaun ne’ebe haleu nia uma laos halo husi besi hanesan riku sira, maibe halo husi akadirihun nia ai, sira halo nune, atu animal sira labele tama ba sira nia kintal. Calvin ho nia mama papa sente hakfodak oituan, bainhira ami to’o iha sira nia uma, karik sira hanoin ema sira ne’ebe husi ne’ebe? Tanbasa kalan mai lori sasan boot sira, sira mai halo sa? Tanba iha fatin izoladu dalabarak jornalista sira nungka hakbesik ba sira, tanba sira kahur oituan ho tauk.
Maibe tauk nee lakon lalais deit, bainhira ami to’o koalia halimar ho sira, no sente buat hotu prontu atu entrevista ho sira.
Calvin nia uma laos uma luxu, uma uza batako no piku, kuaze modelnu uma sira atu hanesan, iha meza kiik iha uma laran, fatin ne’e mak Calvin uza hodi estuda ho nia alin. Nia hahu lee nia livru Lafaek ne’ebe nia simu iha eskola, nia loke nia lampra hodi leno ba livru, nia le neneik konaba istória.
Ba Neon Metin Calvin haktuir, uza deit lampra hodi leno, se pilla mate, nia la kontinua estuda. Tanba lampra ne’ebe nia iha, uza deit solar panel katak tempu loron, sira habai iha loron. Sente nakukun duni maske uza ona lampra tanba la naroman hanesan ahi sira ne’ebe lakan iha vila, kondisaun ida ne’e sente la justu ba Calvin ho nia kolega sira ne’ebe moris iha fatin izoladu, la hanesan labarik sira ne’ebe moris iha vila laran.
Calvin hela iha bairu Naktuka, Aldeia Manan, suku Bene-Ufe, Sub-Rejiaun Nitibe, no Rejiaun Administrativu Espesiál Oekussi Ambeno, (RAEOA), eskola iha Ensinu Basiku Citrana haktuir , dadersan hadeer iha tuku 5:00, hafoin nia ba kuru bee iha posu hodi haris, la haluha nia mama prepara sasoru ba sira hodi han, sasoro tanan deit mak sira han, maske nune’e sira agradese hodi ense sira nia kabun.
Iha oras tuku 6:00 dadersan Calvin ho nia alin lao sai husi uma hodi ba Citrana, lao oras rua nia laran, no sei to’o iha eskola oras tuku 8:00 dader. Calvin ho uniforma kinur, uza sapatu tuan atu nakles ona, ho meas tuan ida. Iha Naktuka labarik sira hatene ona oras, sira barak sei hasoru malu iha estrada, no sira sei lao hamutuk, halai hamutuk, hamansa hamutuk hodi lao ba eskola. Balun uza deit sinelus hodi ba eskola, kaer deit kadernu oan ho lapis ida.
Calvin haktuir ba Neon Metin, loron-loron tenke hakat mota, maibe bainhira udan boot hakur Mota Noel Besi, dalaruma kalsa ka faru tenke bokong, sira mos tenke hasai sapatu hodi tama ba bee laran. Sira sei kiik maibe sira luta ona hodi hasoru risku sira, hodi atinje sira nia mehi.
Calvin ho nia alin mane lao ba eskola, liuhusi dalan mota nian. [Foto: Zevonia | 15.10.2024]
“Karik udan boot mota tun, ami mos tenki hakur mota maka ba eskola, dalaruma bin no maun sira ajuda lori ami hakur mota ba eskola,” dehan Calvin Taec ba Neon Metin, iha nia rezidensia Naktuka, Domingo, 13/10.
Maske hasoru susar oin-oin, maibe ida nee la hamate nia vontade atu estuda no ba eskola. Nia gosta aprende lingua tetum no Portugues no nia iha mehi boot hakarak sai Polisia nune’e bele fo seguransa ba nia familia iha Naktuka, tanba sira hela besik fronteira.
“Ha’u nia mehi ba futuru hakarak tebes sai polisia hodi salva hau nia familia no hau nia rai,” nia espresa nia mehi.
Eletrisidade ne’ebe to’o ohin loron sira la asesu, sa tan atu asesu informasaun liuhusi televizaun, internet deit linha la diak. Sira moris izoladu duni maske Timor ukun an ona tinan 25.
“Ami laiha eletrisidade, tempu kalan ami estuda uza enerjia solar/tenaga surya, ou uza lampra deit, maibé karik pilla mate ami la estuda.” Hateten Calvin Taec.
Rut Sila nudar Calvin nia mama ba Neon Metin nia hateten komunidade iha Naktuka ne’e moris iha área izoladu teb-tebes, laiha liña eletrisidade, dook hosi sentru saude no edukasaun, maibé oan sira hakarak tenke ba eskola.
Nia dehan labarik sira ba eskola la’o dook loos, sira hakat mota mak foin ba eskola, bainhira udan tun mota boot mos oan sira nafatin ba eskola, tanba sira hakarak aprende no luta ba sira nian futuru.
Hodi sobrevive ba moris uma laran nian, Rut loron-loron faan moda, hudi no manu iha merkadu iha Citrana, hetan deit $5.00, nee mos la to’o hodi sosa oan sira nia nesesidade,
“Ami iha área Naktuka listrik mos laiha, osan laiha, entaun dalaruma ami lori sasan ka modo tahan lori ba familia sira ne’ebé faan minarai sira ne’e hodi troka, nune’e ami bele sunu. Dalaruma oan sira uza center/lampra mak estuda iha tempu kalan.” Rut sila espresa kondisaun real ne’ebe sira hasoru.
Rut ho Lucas nudar Calcin nia papa ho mama. [Foto: Umbe | 14.10.2024]
Lucas Taec, Calvin nia papa halo moris hanesan to’os nain, nia konfesa moris iha Naktuka ne’e hasoru susar oin-oin, maibe pasensia deit hodi hala’o moris. Nia espera nain ulun sira iha Dili bele mai hare besik sira nia moris iha Naktuka.
Sentru Saude dook husi Naktuka, tanba iha fali Betila iha mota sorin, maibe Lucas dehan ne’e la sufsiente. Iha tinan 2013, governu fo apoiu enerjia solar ba sentru saude, maibe tanba uza iha tempu naruk, ekipamentu ne’e aat hotu ona.
Nu’udar aman ne’ebe preokupa ho seguransa ba oan sira ba eskola, karik nia lian ne’ebe hato’o ba governu, hodi harii eskola no sentru saude iha Naktuka, nune’e bele tulun sira la lao dook ba sentru saude, no oan sira mos sente seguru.
