Reportajen David da Costa
Jornalista sira iha Agensia Notisiosa Timor-Leste Tatoli, deskonfia Ko’a jornalista sira nia saláriu atu selu fali ba Staff foun ne’ebe maka Presidente Tatoli foun Noémio Mateus Soares Falcão n lori tama mai hodi servisu iha Agensia Notisiosa Tatoli.
Informasaun ne’ebe maka Neon Metin asesu husi Jornalista Agensia Notisiosa Tatoli balun ne’ebe lakohi temi nian naran, dehan, Jestor Tatoli mak ko’a sira nia saláriu. Banhira Orsamentu Jeral Estadu ne’ebe aprova iha Parlamentu Nasional ba funsionariu sira iha Tatoli tuir montante ne’ebe mak iha katak atu selu ba jornalista nomos funsionariu administrasaun sira, Maibé tanba saida mak sira ko’a fali jornalista nia salariu ne’e jornalista sira lahatene hotu, maibé atu ko’a jornalista nia saláriu ne’e pelumenus bolu no fó hatene katak o nia dezempenu la diak ne’ebe o nia salariu sei ko’a no bainhira o servisu diak sei hasa’e saláriu.
Maibé ida ne’e jornalista sira nen atu hatene, derpenti ba asina kontratu haree salariu la hanesan ona ho salariu anterior nian, entaun iha ne’e jornalista sira duvida hotu, Tanba buat ne’ebe atu sai justifikasaun lolos ba jornalista ne’e la iha, entaun hanesan trabalhador no nu’udar matan tilun ba povu nonok ho triste ba desizaun hirak ne’ebe ema boot sira foti.
“Sira ko’a ami nia salariu ne’e la bazeia ba buat ida, tanba prezidente foun tama mai iha loron 01 janeiru ne’e ami enkontru jeral deit no iha ne’eba dehan de’it mak salariu iha mudansa maibé iha mudansa ba saida la dehan. Se dehan mudansa ba desempenu ita boot foin mai ne’e atu hatene ami nia dezempenu husi ne’ebe mak la di’ak lolos, ita boot tenke hamutuk ho ami tinan ida ona mak foin hatene katak ami ne’e desempenu diak ou la’e,” dehan fontes ne’ebe lakoi temi nian naran, Kinta 31/01.
Nia dehan, Tamba kontratu ne’ebé maka uluk iha ne’e $546,00, maibé jestor sira ko’a tiha balun. No osan ne’ebe sira ko’a ne’e parese selu fali ba ema ne’ebe mak Prezidente Tatoli lori tama mai atu servisu iha Administrasaun, Finansas, Kliner no Jardineiru, sira hamutuk ema nain 10 resin.
“kontratu ne’ebe ami asina ne’e osan hamutuk $408,00 husi osan nee sei ko’a ba seguransa sosial, banhira ami foti lolos iha banko hamutuk deit $380, Maibé durante ne’e ami nia salariu $546 agora sira ko’a $100,00 resin. Ami jornalista rata rata ko’a no balun tun liu ba $250,00”.Nia esplika.
Maibé ba iha administrasaun no kargu Xefia sira nian saláriu ko’a ga lae, ida ne’e maka la dun hatene. Antes sira ko’a jornalista nian saláriu la komunika ho jornalista sira, maibé sira nia razaun mak dehan haree ba dezempenu, maibé foin tama ne’e haree ba dezempenu saida nian.
“Sira ko’a ami nian saláriu hanesan ne’e, ami sente triste, ida ne’e ami sente la satisfás, tanba desizaun ne’ebe sira foti ne’e la justu,” Nia la satisfás ho dezisaun jestor nian
.
“Ha’u seidauk hato’o keisa ba parte relevante sira kona-ba ba ida ne’e, maibé karik ami nia maluk sira ba hato’o ona keixa entaun ida ne’e representa ami ona,” Nia informa.
Provedór Direitu Hmanus e Justiça (PDHJ) Virgílio da Silva Guterres, hateten, jornalista sira husi Agensia Tatoli mai keixa ona iha PDHJ, iha diresaun asistensia publika nian, no PDHJ anota ona sira nia keixa, posibelmente sei lori ba iha komite jestaun keixa (KJK) atu diskuti. Tanba iha buat rua ne’ebe mak sira mai hato’o keixa, ida maka hapara ka la estende sira nian kontratu, ida seluk fali maka ko’a saláriu.
Kona-ba Saláriu ne’e direitu ema nian, nia atu funsionáriu publiku ka funsionáriu pribadu, kompaña labele foti nian saláriu sein nia hatene, tanba ne’e direitu ema nian. Atu foti 50 cen atu halo saida ne’e nia nain tenke hatene. Se ema nain maka la hateten ne’e violasaun ba ema nia direitu, violasaun ba kontratu ne’ebe ema halo ho kompaña ne’e.
“Ema nain hira maka mai keixa, ha’u seidauk komfirma dalaruma sira la mai hotu, sira nia reprezentante mak mai, no horseik ha’u komfirma iha diresaun asistensia publika nian katak sira husi Tatoli nia mai,” Provedór Direitu Hmanus e Justiça Virgílio Informa ba Neon Mentin ha nian kna’ar fatin Kaikoli, Kinta 30/01.
Nia dehan, tanba ne’e PDHJ sei haree kazu ne’e, PDHJ nian sujestaun maka PDHJ labele reprezenta sidadaun ida iha Tribunal, tanba ne’e sujere ba Jornalista sira ne’ebe maka mai hato’o keixa ne’e ba iha Defensór Publika ka ba iha advogadu privadu sira ne’ebe maka sira fiar, atu lori kazu ne’e ba iha Tribunal. Tanba kazu ida hanesan ne’e labele, kazu ne’e hanesan akontesementu ho kazu GMN, kazu uluk Konsellu Imprensa mos hanesan, kuandu suspende no hasai ema sein rasaun ne’ebe justu, Tribunal desde tenke selu indeminizasaun.
Maibé buat ne’ebe maka PDHJ bele halo maka aspetu boa governasaun ninia, sira desde atu hapara kontratu nene’e, sira iha komunikasaun antes ga lae ho ema sira ne’e, tenke presiza haree kontratu. Tanba baibain ema sempre dehan parte rua nene’e atu hapara kontratu nene’e pelumenus fó hatene ba malu 30 dias antes, ema balun 90 dias, tanba kontratu ne’e tinan tinan.
“Se tinan oin labele kontinua ona, atu lakohi kontinua nune’e kompaña mos buka fali ema seluk, ou kompaña mos hasesan atu hasai ema tenke fó hatene ba, ita boot nian kontratu hotu iha tinan oin, labele estende tan ona bele buka fatin seluk, importante maka komunikasaun ne’e la’o,”Nia esplika.
Nia esplika liu tan, laiha lei ida ne’ebe maka autoriza ema ou kompaña atu ko’a funsionáriu nian saláriu, se atu ko’a tenke hakerek iha kontratu “ita boot nia saláriu fulan-fulan ami ko’a $5,00 ba transporte, ko’a $5,00 dolar ba komunikasaun, ko’a $5,00 ba koperasi ne’e baibain iha, maibé tenke kontratu ne’e iha, kuandu kontratu laiha kompaña labele ko’a ema nian saláriu”.
