Reportajen Ekipa Neon Metin
Lei ba jogu online la iha, traballador sira serbisu la ho kontratu, kompania husu traballador bosok customer sira hodi partisipa iha jogu. Trabaldor sira tenke manda video sex no foto sexi sira ba costumer hodi atrai customer. Diretora kompania nega ida ne’e, no inspector jogu dehan kompania iha lisensa no sei akompana.
Neon Metin rona kona ba prezensa jogu online hosi fontes kredibel nain rua, ne’ebe lakoi publik atu koinese sira nia oin ho naran. Sira nain rua sai nudar traballador ba tempu balun ba jogu online nian iha kompania Amizade Sentru Online.
Neon Metin intervista ho AMD, laos naran loloos, eis traballador ida mak halao knar marketing iha kompania Amizade Sentru Online no nia esplika kona ba lalaok serbisu kompania nian.
“Ha’u serbisu iha Amizade Sentru Online, hau serbisu durante fulan ida semana rua iha ne’eba, mas ami la asina kontratu, maibé sira dehan asina kontratu mas sira ko’alia ho liafuan deit,” deham AMD.
Serbisu ne’e AMD halo mak telefone costumer iha Indonesia hodi konvida sira partisipa iha jogu online. Maibe iha tempu kontaktu ba customer, lider kompania nian fo hatene kedas ba sira atu labele uza sira nia identidade loloos.
“Baibain telefone ba costumer sira ne’e ami labele uza ami nia identidade loloos, maibé ami uza naran siluman. Ami uza WhatsApp mak telefone costumer sira, maibe la tau ami nia foto loloos iha profile, tau malae sira nia foto. Kompania dehan tau foto ida sexi-sexi ne’e para atrai costumer sira bele halimar ita nia game judi online. Hafoin ami telfone kastamer sira, depois sira husu ami perusahaan ne’e loke iha ne’ebe, ami hatan dehan iha Filipina mas realidade perusahaan loke iha Timor,” AMD haktuir liutan.
Babain costumer depositu iha game judi online ne’e $5,00, no sae liu ba leten maka $10,00, mais ema balun depositu to’o iha $100,00.
Dala barak akontese ba traballador sira mak bainhira costumer sira depositu no sira lakon, sira send “video aat” no foto molik ba traballador sira, liliu feto.
AMD hatudu reasaun bainhira ida ne’e akontese ba nia-an. “Ita seidauk pernah haree buat sira ne’e, ita dehan ba lider sira, entaun lider sira dehan itu sudah biasa, disini kita cari uang, lalika sibuk ho buat sira ne’e”.
Situasaun hanesan akontese mos eis traballador feto ida ne’ebe halo serbisu iha Amizade Sentru Online. JSM laos naran loloos, serbisu besik fulan ida iha Amizade Sentru Online, no la iha kontratu. Nia haktuir katak nia hetan vaga serbisu liu hosi Facebook. Bainhira liu, kompania intervista nia, no test koalia lian Indonesia. JSM nia serbisu mak telefone ba customer sira iha Inodonesia. Hanesan ho AMD, nia labele uza identidade loloos.
“Sira fahe telfone ba ami, no iha telfone ne’e rasik sira fahe hotu ona numeiru hodi ita telfone direta nomós bele liu husi whatsapp ba numeiru ne’ebé sira prepara ona ne’e atu bele tuir jogu online ne’ebé iha ona”, JSM esplika.
JSM mos haktuir lakat, “líder kompania sira fo hatene ami katak ami fo ami nia naran tenke tuir ema Indonesia nian. Nomós foto sira ne’e ami tau iha whatsapp ne’e husi ema Indonesia sira hotu, nune’e ami bosok sira katak ami iha rai liur hanesan Indonesia ka Philippine nune’e sira bele sosa ami nia jogu ne’e”.
Lider kompania nian mak prepara video sex ka foto sexi sira ba JSM ho traballador sira seluk. Bainhira hamaus customer lakoi ka customer husu video ka foto sira ne’e entaun traballador sira manda ba.
“Iha ne’ebá customer balun ita tenke hamaus, ka lobi sira atu sosa. Entaun ami tenke send video no foto sex ba sira dalaruma sira dehan ba ami atu namora ho sira. Foto sira ne’e ami husu ba líder sira mak haruka ba ami hodi ami haruka ba sira. Foto ho video sex ne’e lider sira prepara hotu tiha ona, entaun sira send ba ami, ami haruka tutan ba customer sira ne’ebé halimar jogu ne’e”, JSM haktuir ninia esperiensia serbisu.
Bainhira Neon Metin konfirma hahalok ne’e ho kompania Amizade Sentru Online, Diretora kompania Ana Da Conceição Fernandes ne’e nega aktu ne’e no hatete katak sira la halo hanesan ne’e.
“Trabalhador sira ne’ebe maka troka nia identidade ne’e hau senti ida lalos, ne’e laloos. Ida ne’e hau lahatene se mak fo informasaun ba ita boot sira. Tuir ha’u nia haree katak durante ne’e sira servisu hanesan customer service ba marketing, sira guide ema deit. La iha istilah dehan ita bosok fali ka halo buat seluk husi ida ne’e laiha”, dehan Diretora Ana.
Diretora ne’e mos esplika liu tan katak durante ne’e seidauk iha keixa ida hasoru kompania. Kompania la sente katak halo serbisu ruma la los. Nia rekoinese katak jogu ne’e laos halo ba ema Timor, maski nia la iha serteza kona ba ida ne’e, no nia merkadu iha rai seluk.
“Ami la’o ona iha fulan hira nia laran laiha keixa ida bolu ami ba hatan dehan ami bosok ema no oinsa ne’e laiha. Jogu online ne’e la iha ligasaun ho ema Timor. Website ne’ebe ita uja ne’e market ne’e pasaran iha indonesia, rai liur hotu, bele Filipina. Ema se mak tama iha ne’ebá, bele husi nasaun ne’ebe deit”.
Kompania Amizade Sentru Online ne’e rasik kompania ida ne’ebe rejistu no hetan lisensa hosi Inspetor Geral Jogu (IGJ) nian iha Ministeriu Turizmu. Neon Metin konfirma duni ho Inspetor, Anibal Carvalho Martins kona ba kompania ne’e nia rejistu no lisensa.
“Sira iha lisensa hela. Ita iha ne’e la difine jogu online saida, no nia lisensa deit kona-ba jogu virtual online. Iha jogu online nee iha modalidede barak, balun uza komputador no Telefone,” Inspetor Anibal hato’o.
Anibal mos esplika katak website ne’ebe uza rejistu hotu. Depois haruka ba PCIC atu nunee bele kontrola sira ho diak. Inspetor ne’e mos hatete katak ninia rekezitu ida tan katak “O bele loke iha Timor no o nia server sira ne’e tau iha Timor”.
Baze legal ba rejistu jogu virtual ka online nian nee mak Dekretu Lei nu.6,/2016, 20 de Abril. Kona ba jogu online, nee temi iha artigu 3, pontu 1 alina (a), koalia konaba jogu virtual ka online.
Inspetor Geral Jogu mos agora dadauk buka meius hela atu buka tuir hodi hatene transaksaun osan ne’ebe halo. Lisensa tinan ida deit, no akompana bainhira kuandu to iha tinan klaran maka buat sira nee la tuir ninia koridor nene inspector sei suspende.
Neon Metin konsulta ho peritu legal ida, ne’ebe mos eis-Adjunto Komisariu Anti Korupsaun (KAK), no agora dadaun haknar-an ihia Judicial System Monistoring Program (JSMP), Luis Sampaio.
“To’o agora ita seidauk iha lei propriu kona-ba jogu online. Iha kodigu penal – ita iha artigu ida (322 Kodigu Penal) kona-ba esplorasaun jogu ilisitu. Maibe krime ida ne’e refere ba krime sira ne’ebé sira bolu esplorasaun jogu fortuna ka iha bahasa ita bolu permainan/perjudian untung-untungan ne’ebé halao iha fatin sira ne’ebé la hetan autorizasaun legal, ka defini ninia lukru liuhosi meius ne’ebé bosok, erru no manipulars”, eis-Adjunto Komisariu Luis esplika.
Atualmente – ita iha Dekretu-Lei N.6/ 2016 kona-ba Rejime Jurídiku Lisensiamentu no Kontrolu ba Atividde Jogu no Divertimentu, Jugo Makina no Jogu Tradisional sira iha teritoria nasional.
Liga ho taxa, se ema manan iha jogu online, ho protesaun ba customer, Luis eplika liutan kaak, “Iha kontestu norma dekretu-lei ida ne’e operadores jogu hirak nee’ sujeta taxa ne’ebé korresponde ba 10% hosi valór depózitu ne’ebé, maibe ninia prosedimentu sira parese sei trata liuhusi diploma propria”.
Luis mos hatutan dehan, “taxa relativamente ho jogu online no protesaun ba customer sira parese relevante liu atu koalia iha lei propriu kona-ba jogu online nian”.
Agora dadaun Ministeriu Justisa koordena hela inisitiva ba proposta lei cybercrime – parese diak atu aprezenta materia ne’e hodi inkopora dala ida tanba krime iha ligasaun ho uzu meiu teknolojia informasaun hodi hetan vantajem ilisitu ka ilegal liuhosi plataforma online sira. Ne’e hanesan estratejia ida hodi dudu inisiativa proporiu ba asuntu jogu online ne’e ka iha perspetiva opsaun alternativa seluk – lei cybercrime nian antisipa dadaun hodi hein lei propriu ba jogu online nian introdus.
Semana hirak liuba Timor-Leste konsede ona lisensa ba Golden River Universe Lda (GRU). Tuir reportajen the Macao News haktuir katak, CEO GRU nian Datuk Harry Ng expresa katak, “ida ne’e bo’ot liu lisensa. Ida ne’e plataforma ba kresimentu nasional no sinal ida katak Timor-Leste pronto ona atu engaza iha dijital ekonomia global nian.”
GRU mak kompania inan ba Grand Dragon Lotaria (GDlotto) ne’ebe operasionaliza iha nasaun 10, inklui mos iha Timor-Leste.
Maski oras ne’e dadaun iha kompania 7 mak hetan ho lisensa ba operasionaliza jogu sira, inklui online nian, maibe preokupasaun kona ba riskus hosi jogu online nian kontinua mosu. Relatoriu Riskus Nasional Liga ho Brankamentu Kapitais no Finansiamentu Terorizmu nian, hosi 2016 – 2020, husik hela alarma ida katak nivel ameasa ba akontese brankamentu kapitais liu hosi jogu elisitu ka illegal sira ne’e a’as tebes. Relatoriu ne’e mos halo estimasaun katak iha osan $200,000 mak joga hela kada loron iha Timor-Leste.
Oras ne’e dadaun ema barak mak partisipa iha joga online liu hosi sitiu ka website rai liur nian. Seidauk iha lei ida mak bandu ka regula sidadaun sira hodi partisipa iha jogu online sira ne’e. Fasil tebes ba sidadaun sira atu tama no partisipa. Desvantajen bo’ot ba sidadaun sira, liliu pratikante jogu online nian sira mak la iha protesaun ba konsumedor sira bainhira hola parte iha jogu online nian.
