Home Memoria Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida

Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida

1773
0
Saudoza Titi Irawati Suparti (16 Outubru 1955 - 4 Outubru 2024)

By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizadór Independente

Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indonézia nian no movimentu independénsia Timor-Leste iha Indonézia hamosu estratéjia ida ne’ebé tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indonézia uza ró-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indonézia no independénsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de’it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua ne’e sai menus hafoin ida-idak manán nia objetivu hafoin Suharto monu. Parte ida tanba definisaun objetivu luta nia ba kurtu prazu de’it, la’ós ba longu prazu.  Maibé ida ne’e laaplikavel ba Titi Irawati Supardi, koñesidu ho TI. Bainhira hetan konvite husi Yayasan HAK atu apoiu kampaña referendu iha situasaun nakonu ho ameasa oinoin ba moris, lahó hanoin rurua Titi partisipa iha momentu desizivu no istóriku hamutuk povu maubere iha Díli. Titi nia luta la’ós de’it ba demokratizasaun iha Indonézia no independénsia ba Timor-Leste maibé mós kontinua fó nia solidariedade iha prosesu rekonstrusaun nasaun foun. Nia la hatudu de’it iha liafuan maibé mós iha prátika, desde Juñu 1999 nia mai hela, moris no to’o nia iis kotu iha Ospitál Nasional Guido Valadares iha 4 Outubru 2024 hanesan buibere ida ne’ebé hadomi liu rai doben ne’e no servi ba umanidade.

Titi moris iha Yogyakarta, Indonézia, 16 Outubru 1955. Tinan ida hafoin kontinua nia estudu iha Fakuldade Psikolojia Universidade Gadjah Mada (UGM), Titi hahú envolve-an iha movimentu anti rejime ditadura Suharto desde 1976. Nia partisipa iha manifestasoins, liuliu iha Dewan Mahasiswa (Konsellu Estudantes) UGM no Gerakan Mahasiswa Nasional Indonesia (Movimentu Estudante Nasionál Indonézia – GMNI). Iha 1978 bainhira militár Indonézia harahun movimentu estudantil, Titi tenke subar tanba nia atividade iha GMNI.

Hafoin remata nia estudu psikolojia iha UGM iha 1983, Titi muda ba Jakarta hodi serbisu nu’udar jornalista. Titi serbisu nu’udar jornalista iha revista feto, ho naran Sarinah to’o tinan 1995. Iha Jakarta, Titi kontinua envolve iha atividade kontra rejime Orde Baru. Nu’udar jornalista, ho espíritu ativista no konxiénsia polítika ne’ebé nia hetan iha universidade, Titi halo kontaktu ho organizasaun não-governamental  sira ne’ebé luta ba direitu povu nian hasoru rejime ditadura Suharto,  hanesan Kalyanamitra, Yayasan Lembaga Konsumen (Fundasaun ba Direitu Konsumidores – YLK), Solidaritas Perempuan (Solidaridade Feto), Wahana Lingkungan Hidup (Institutu Meiu Ambiente – WALHI), Yayasan Lembaga Bantuan Hukum Indonézia (Fundasaun Institutu Asisténsia Legal Indonézia – YLBHI), Lembaga Bantuan Hukum (Institutu Asisténsia Legál – LBH) Jakarta. Aleinde iha ligasaun, Titi sai voluntáriu ba organizasaun sira ne’e nu’udar  kontribuisaun ba luta hasoru rejime Suharto ba realizasaun demokratizasaun iha Indonézia.

Istoriadora Ita Fatia Nadia, Titi nia kolega iha UGM no iha Kalyanamitra fó sasin ba nia partisipasaun iha luta hasoru rejime Suharto iha Jakarta iha serimónia funerariu iha Jogjakarta:

Titi ho ha’u, ami luta hamutuk desde 1990, la’ós de’it nu’udar jornalista, nia jornalista ne’ebé espesiál, tanba Titi nu’udar jornalista foti kestoins violénsia hasoru feto iha dekada 1990. Iha tempu ne’ebá kestaun sira ne’e ema nunka fó-sai ka sai parte husi kestaun hanesan ohinloron. Maibé, Titi nu’udar jornalista feto barani ona fó-sai kestoins violénsia hasoru feto, nia hakerek iha revista Sarinah ho rúbrika espesiál ho naran Perspektif.

Titi nia envolvimentu iha movimentu kontra ditadura Suharto ikusmai divulga violasaun direitus umanus ne’ebé militár indonéziu halo hasoru Timor-Leste, no kona-ba povu Maubere nia luta libertasaun nasionál ne’ebé povu Indonézia barak mak la hatene tanba rejime Suharto taka metin “Propinsi Timor Timur” no mídia sira labele fó-sai iha notísias. Nu’udar sidadaun Indonézia, Titi iha konxiénsia haktuir iha Konstituisaun Repúblika Indonézia 1945 hakerek momoos kona-ba direitu povu hotu-hotu iha mundu tomak ba ukun-an. Konxiénsia ne’e dudu nia atu envolve nu’udar voluntária ba The Joint Committee for the Defense of East Timor ne’ebé ONG sira, hanesan YLBHI, ELSAM, Pijar no seluk-seluk tan estabelese liutiha akontesimentu “Massacre Santa Cruz”. Titi rasik hatene masakre ne’e husi jornalista estranjeiru ida ne’ebé hatudu fotografias kona-ba akontesimentu ne’e.

Iha Joint Committee for the Defense of East Timor, ne’ebé lidera husi Sra. Ade Rostina Sitompul Titi nia knaar iha Sekretariadu mak fó apoiu ba Timor-oan sira ne’ebé rejime Suharto lori ba tribunál tanba sira-nia partisipasaun polítika iha luta ba ukun rasik-an, apoiu ba prizoneirus polítikus Timor-Leste ne’ebé kastigu iha Jakarta no sidade seluk iha Indonézia. Ekipa ne’ebé servisu ba sekretariadu mak prepara nesesidade akuzadu sira iha tribunál, prizoneirus sira iha prizaun Cipinang, Jakarta, no vizita prizoneirus ne’ebé moras no baixa iha ospitál. Sira-nia tarefa seluk mak tau matan ba kondisaun estudantes Timor ne’ebé eskola iha Indonézia no mós fó apoiu lojístiku bainhira Timor-oan sira halo manifestasaun kona-ba direitu auto-determinasaun no independénsia.

Titi mak buka ema ne’ebé kura Komandante Supremu Xanana Gusmão nia liman ne’ebé tohar tanba  joga futebol iha prizaun Cipinang.  Maski Xanana Gusmão hetan ona tratamentu iha ospitál Carolus, maibé nia liman kontinua moras no nia liman sorin sai ki’ik fali. Prizoneiru seluk, João Camara, atuál Sekretáriu Jerál Ministériu Negosius Estranjeirus no Kooperasaun (MNEC) husu Joint Committee atu buka ema ida ne’ebé bele kura Xanana Gusmão nia liman. Titi hetan duni ema ida ne’ebé bele kumu no kura ruin ne’ebé tohar. Bainhira kumu dala rua ka tolu, Sr. Xanana Gusmão sente nia liman la moras ona. (Iha 2000, bainhira Titi hasoru Xanana Gusmão iha eskritóriu Yayasan HAK, nia dehan, nia ruin dala ruma sei sente moras).

Titi utilizasa nia asesibilidade ba prizoneiru hodi fasilita jornalista no ativista direitus umanus no ativista solidariedade husi rai seluk atu hasoru prizoneirus polítikus tanba governu Indonézia bandu ema estranjeiru vizita prizaun bainhira lahetan autorizasaun husi Ministériu Justisa. Titi hetan dalan ba jornalistas no ativistas solidariedade husi Olanda, Inglaterra, Japaun no rai seluk bele hetan lisensa vizita prizoneirus. Entre sira, Titi fó apoiu ba Kerry Brogan husi Amnesty International (London) no Sr. Takashi Suzuki husi Japan Coalition for East Timor.  Atividade ne’e hala’o to’o inísiu tinan 1999. Dala ida jornalista ida lahetan lisensa atu vizita prizoneiru sira no husu ba prizoneiru Ahmad Taufik husi AJI mak halo entrevista ho Xanana Gusmão, depois rezultadu husi entrevista fó tuir ba Titi mak lori-sai. 

Ativista pro-demokratizasaun Indonézia no solidariedade ba Timor-Leste Tri Agus Siswanto Siswowihardjo ne’ebé sai mós prizoneiru hamutuk ho Ahmad Taufik, Eko Maryadi ho Danang husi AJI hateten katak Titi mak vizitante regulár ba Prizaun iha Salemba, Cipinang no Cirebon, iha nia pájina media sosiál nia hateten:

Ami-nia nesesidade hotu-hotu husi hahan, livru, to’o nesesidade partikulár eis jornalista Sarinah mak lori. Mana TI ema pasiensia liu hasoru Danang ne’ebé konsidera nu’udar nia sobriñu no ami na’in-tolu konsidera nu’udar labarik nakar. Aleinde pasiensia nia mós gosta halo kómiku. Bainhira vizita regular ba Cipinang, TI dala ida lori-sai karta segredu husi Xanana Gusmão ba ema ida iha li’ur.

Iha tinan 1994, Governu Indonézia taka revista Tempo, Detik, no Editor tanba kritika ba rejime Orde Baru. Jornalista sira harii organizasaun Aliansi Jurnalis Independen (AJI) hodi luta ba direitu jornalista no liberdade imprensa. Titi mós sai membru organizasaun ne’e. Iha AJI, Titi   simu responsabilidade hodi tau matan ba jornalista sira ne’ebé kastigu iha prizaun tanba sira-nia atividade ba produsaun no distribuisaun informasaun, hanesan Ahmad Taufik, Eko Mulyadi, Danang Wardoyo, no mós Tri Agus Siswanto Siswowihardjo (TASS). Hafoin rejime Orde Baru taka mídia Tempo, Editor no Detik, Titi hamutuk ho Wardah Hafidz (Urban Poor Consortium), Ruth Indiah Rahayu, Ita Fatia Nadia, Sita Aripurnami Kayam no Julia Suryakusuma harii Kelompok Perempuan untuk Kebebasan Pers (KPKP).  Hahú husi tinan 1995 rejime Suharto kaer ema barak ne’ebé luta ba sira-nia direitu, hanesan traballadores ne’ebé luta ba sira-nia saláriu, kamponés sira no ema kiak iha sidade sira ne’ebé luta kontra eviksaun, estudantes no ativistas ne’ebé luta ba demokratizasaun. Titi hola parte nu’udar voluntária iha Tim Relawan untuk Kemanusiaan (TRuK – Ekipa Voluntáriu ba Umanidade), ne’ebé lidera husi Padre Sandyawan Sumardi, SJ.

Ativista Nia Sjarifudin haree importánsia husi vizita ba prizaun sira iha nia pájina media sosiál. Tuir nia, vizita sira ne’e mak hamosu enkontru regulár halibur ativista hanesan nia ho ativista ne’ebé ho profisaun jornalista  no ho nia maluk sira mak halo enkontru movimentu pro demokrasia iha tempu ne’eba sai boot liu no dezenvolve liután kontra rejime Orde Baru.

Iha tinan 1996 Titi la servisu ona iha revista Sarinah, Goenawan Mohamad (fundadór no xefe redasaun revista Tempo), fó responsabilidade ba Titi nu’udar koordenadora ba programa formasaun jornalista iha Institut Studi Arus Informasi (ISAI, Institute for the Studies on Free Flow of Information), ne’ebé nia foin hari no lidera. ISAI fó formasaun ba estudantes universitáriu husi Indonézia tomak, ne’ebé sempre hatama matéria kona-ba violasaun direitus humanus iha Timor-Leste no povu Maubere nia luta ba Libertasaun Nasionál. Ba aprezentasaun matéria ida ne’e kolabora ho the Joint Committé for the Defense of East Timor (no ikusfali Forum Solidaritas Rakyat Indonesia untuk Timor-Lorosa’e/FORTILOS ), tanba iha tempu hanesan Titi nafatin servisu voluntáriu ba organizasaun ne’e. Filme Max Stahl kona-ba Santa Cruz  nu’udar matéria prisipál ida iha formasaun ne’e.

ISAI fó oportunidade espesiál ba ativista Timor-Leste bele partisipa iha programa ida ne’e maski sira la prienxe rekizitus. Titi hamutuk ho nia maluk sira iha ISAI konvida Mariano Sabino Lopes, atuál Vise-Primeiru no Prezidente Partidu Demokrátiku no Virgílio da Silva Guterres, atuál Provedór Direitus Umanus no Justisa husi RENETIL atu partisipa iha programa formasaun jornalista ne’ebé tuir loloos fó de’it ba jornál estudante universitária ne’ebé selesionadu husi universidade sira iha Indonézia tomak. Tempu ne’ebá timor-oan na’in-rua ne’e seidauk iha jornál ka revista. Liutiha programa formasaun ne’e, ISAI organiza Mariano no Virgilio halo estajiu iha mídia boot iha Indonézia: Virgílio iha The Jakarta Post no Mariano ba Tempo Interaktif (versaun on-line husi revista Tempo). Estajiu nu’udar parte husi aplikasaun matenek ne’ebé sira simu husi formasaun iha prátika mídia imprime no online, no mós fó meius ba sira atu bele kontaktu ho Rezisténsia iha Timor-Leste atu bele fó-sai informasaun husi Rezisténsia iha Timor-Leste ba li’ur liuhusi obra jornalístika. Virgilio no Mariano nia servisu hetan apresiasaun boot husi redatór Tempo no The Jakarta Post.  

Akompañamentu no dedikasaun ne’ebé Titi fó ba ativista Timoroan na’in-rua, Virgilio Guterres rekoñese katak Titi mak halo nia laran monu ba mundu jornalizmu no hetan auto konfiansa sai jornalista.  Iha Jakarta, Virgilio ne’ebé mós alumni Cipinang, tan razaun seguransa nia la kontaktu nia família iha Timor besik tinan sanulu.  Iha tempu la’o rai nian, Virgílio depende ba Titi no Ade Rosentina Sitompul ne’ebé nia konsidera nu’udar nia bin sira ne’ebé sustenta nia moris.

Hafoin fasilita formasaun ba ativista timoroan na’in-rua husi RENETIL, nu’udar koordenadora formasaun iha ISAI  Titi ba hasoru Xanana Gusmão iha Prizaun Cipinang hodi husu saida mak ISAI bele halo tan atu tulun rezisténsia Timor-Leste. Xanana husu ba ISAI atu fó formasaun jornalizmu ba estudante timoroan atu bele kontra narativa dominante husi rejime Orde Baru. ISAI kolabora ho RENETIL no FORTILOS (ne’ebé harii hodi kontinua servisu The Joint Committee ba advokasia direitu auto-determinasaun no apoiu organizasaun Resisténsia Timorense iha Indonézia) fó formasaun jornalizmu ba estudante Timor-oan sira ne’ebé estuda iha Jawa. Após formasaun ne’e,  RENETIL inisia revista Talitakum ne’ebé hahú publika iha Yogyakarta no kontinua iha Díli depoizde Indonézia sai husi Timor-Leste.

Iha tinan 1996 iha militar indonéziu ida halo violensia seksuál ba feto Timor-oan ida iha Ermera tanba ninia ligasaun ho guerrilleiru FALINTIL. Iha Jakarta, Titi hola parte iha ekipa ida ne’ebé hari husi organizasaun oioin (grupu feto sira, estudantes, organizasaun direitus umanus, nst.) hodi halo manifestasaun ba Komisaun Nasional Direitus Humanus Indonézia (Komisi Nasional Hak Asasi Manusia – Komnas HAM) hodi ejize atu halo investigasaun ba atrosidade ne’e no organiza reuniaun públika hodi informa ema barak kona-ba akontesimentu ida ne’e (membru ida husi Komnas HAM, Sr. Clementino Amaral mós koália iha eventu ne’e). Asaun ne’e hetan susesu, no governu Indonézia halo prosesu ba krime ida ne’e no autór ba violasaun ne’e hetan kastigu. 

Iha 1998 FORTILOS halo publikasaun regulár Avante! ne’ebé disemina informasaun kona-ba situasaun iha Timor-Leste ho objetivu atu informa ba públiku Indonézia kona-ba luta Timor-Leste ba auto-determinasaun no independénsia. Titi nia kna’ar mak sai responsavel no editora  ba publikasaun ne’e. Avante hakerek ho bahasa Indonézia, distribui iha Indonézia no Timor-Leste.

Bainhira estudante timoroan halo manifestasaun iha Jakarta, nu’udar ativista FORTILOS, no liuhusi ISAI no AJI  Titi halo kontatu ho jornalista Indonézia no estranjeiru, no mós mídia “ilegal” ne’ebé publika husi grupu pro-demokrasia sira, atu bele halo kobertura no asegura katak publika duni notisias ida ne’e.

Iha 1998 liuhusi FORTILOS, Titi fó apoiu ba FRONTPETIL (Front Nasional Pemuda Timor-Leste) nu’udar koligasaun ida husi organizasaun oi-oin pro-independénsia Timor-Leste (RENETIL, AST, DPP IMPETTU, Moris Dame, Ikatan Mahasiswa Muslim Timor Timur, nst.) ne’ebé harii hodi organiza manifestasaun 12 Juñu 1998 iha Ministériu Negosius Estranjeirus Indonézia (Departemen Luar Negeri), Pejambon, Jakarta. Liuhusi FORTILOS fó apoiu organiza manifestasaun oi-oin iha períodu ne’e hodi ejize Referendu iha Timor-Leste.

Hafoin Prezidente B.J. Habibie fó-sai “opsaun rua” ba solusaun problema Timor iha loron 27 Janeiru 1999, Titi kontatu Sekretáriu Jerál Komnas HAM (Komisi Nasional Hak Asasi Manusia) Sr. Asmara Nababan husu nia bele fasilita formasaun kona-ba mídia advokasi kona-ba informasaun relasiona ho Referendu ba povu Timor iha rai laran. Informasaun ne’e importante tebes ba povu tanba durante okupasaun sira moris iha ditadura militár Indonézia nia okos. Formasaun jornalista ne’e realiza iha Dili durante semana rua iha fulan Marsu 1999, nu’udar kolaborasaun entre Komnas HAM, Yayasan HAK, FORTILOS no ISAI. Partisipa iha formasaun ida ne’e maka ativista sira husi Dewan Solidaritas Mahasiswa Pelajar dan Pemuda Timor Timur (DSMPTT), Forum Sarjana Pro-Referendum Timor-Leste (FORSAREPETIL), Yayasan HAK, Fokupers no seluk tan. Hotu tiha formasaun ne’e, Yayasan HAK bele forma ekipa ida atu publika buletim ho naran “Direitu”  no FOKUPERS publika boletim ho naran “Babadok”.

Liu tiha formasaun, Diretór HAK, Sr. Aniceto Guterres Lopes (atuál Deputadu husi Bankada FRETILIN) no Jestór Programa Yayasan HAK, Sr. José Luís de Oliveira (atuál diretór AJAR), husu ba FORTILOS atu bele haruka ema sira-ne’ebé mak bele fó apoio ba Yayasan HAK iha Dili durante prosesu Referendu. Titi rezigna-an husi ISAI no hamutuk ho Hilmar Farid (atuál Diretór Jerál Kultura, Ministériu Edukasaun & Kultura Indonézia)  mai Timor ba apoiu HAK hala’o programa advokasia no apoiu ba Timor-oan sira ne’ebé hetan persegisaun. Kolega sira seluk iha Jakarta prepara buat barak ba apoiu Timor-Leste, inklui organiza rekruta voluntáriu sira atu halo atividade monitorizasaun ba prosesu Referendu no atividade umanitária ba ajuda refujiadu sira ne’ebé halai husi sira-nia hela fatin tanba violénsia husi milisia pro-Indonézia.

Iha Yayasan HAK Titi fó apoiu ba Divizaun Advokasia, ne’ebé lidera husi Sr. Joaquim Fonseca (atuál Sekretáriu Jerál RENETIL no  eis Ambassadór Timor-Leste ba Reinu Unidu) hakerek no halo editing relatóriu violasaun direitus umanus husi monitorizasaun no mós husi informasaun ne’ebé vítima sira hato’o ba HAK. HAK distribui relatóriu sira ne’e ba organizasaun direitus humanus iha nasaun barak.

Titi mós halo kontaktu ho mídia oioin iha Indonézia atu  bele divulga informasaun kona-ba situasaun direitus umanus ne’ebé haruka ba sira. Mídia ne’ebé konsege fó sai informasaun sira-ne’e maka hanesan: mídia imprime Tempo, D&R, no jornál The Jakarta Post, mídia eletrónika Radio 68H iha Jakarta, Radio Giga FM iha Surabaya, no mídia on-line ilegal Matebean no Siar – ne’ebé organiza klandestinamente husi ekipa konjunta ativista Indonézia no Timor-Leste. Durante ninia misaun apoia Yayasan HAK, Titi regularmente haruka ninia jornál diáriu (catatan harian) hodi publika iha mídia online MateBEAN ho naran kodigu Pratiwi. Titi mós fó apoiu ba publikasaun boletim Direito (HAK) no Babadok (FOKUPERS).  

Bainhira FORTILOS hamutuk ho Timor Relawan untuk Kemanusian haruka “Misi Kemanusiaan Indonézia untuk Timor-Leste” (Misaun Umanitária Indonézia ba Timor-Leste) kompostu husi estudante no joven voluntáriu husi Indonézia hodi hala’o atividade fó tulun ba refujiadu sira-ne’ebé halai husi sira-nia hela fatin tanba violénsia husi grupos armados anti-independénsia, Titi mak fó apoiu  atu sira bele halo servisu di’ak iha Yayasan HAK, FOKUPERS no Institutu Maun Alin Iha Kristu (ISMAIK), Dare, ne’ebé lidera husi Irmã Lourdes (Mana Lou).

Timoroan barak husik ona Díli sai refujiadu hafoin fó nia votus iha referendu. Númeru ne’e aumenta tan molok  Sekretáriu Jerál ONU Koffi Anan anunsia rezultadu referendu. Iha 3 Setembru 1999, ativista husi Yayasan HAK, FORTILOS no Misi Kemanusiaan untuk Timor-Leste halo enkontru atu deside se atu husik edifísiu HAK ka lae. Desizaun mak tenke kontinua halo serbisu atu fó-sai informasaun ba li’ur tanba líder ida-idak husi CNRT husik ona sidade Díli, se husik tan edifísiu HAK laiha tan instituisaun ida ne’ebé kontinua fó-sai informasaun violasaun direitus umanus ba rai-li’ur.

Iha 5 Setembru 1999, iha informasaun katak ema atu mai asalta Yayasan HAK iha Farol. Ativista sira halo preparasaun atu hasoru atake husi milísia, inklui liga eletrisidade ba moru (besi), fakar mina no foremungu iha eskada ba andar leten, deut ai-manas atu fakar ba milísia sira nia matan, prepara ai-dona nu’udar meius ne’ebé foti atu fó biban bele kontaktu polísia ONU nian bele mai salva.  Iha tuku 9 kalan, militár Indonézia no milísia sira hahú tiru edifísiu Yayasan HAK nia husi husi uma sorin, atuál edifísiu Embaixada Indonézia tiru edifísiu HAK no husi estrada (rezidénsi Mari Alkatiri nia oin). Militár no Milisia tiru Yayasan HAK durante oras tolu nia laran, husi tuku 9-12 kalan. Hahú kedas bainhira Militár no milísia tiru Yayasan HAK nia edifísiu Joaquim da Fonseca, halo komunikasaun ho Colin Stewart husi UNAMET hodi informa kona-ba atake ne’e, no husu intervensaun hodi hapara atake ne’e, sidadaun estranjeiru na’in-rua, ida husi Reinu Unidu no ida seluk husi Estadus Unidus, mós sei mate hamutuk ho timoroan sira ne’ebé servisu iha HAK no voluntáriu sira husi Indonézia. Rona katak iha edifísiu HAK iha sidadaun estranjeiru na’in-rua, UNAMET ezije kedas kontigen Lorosa’e husi POLRI mai halo intervensaun no hapara kedas atake iha Yayasan HAK, no lori hotu-hotu iha edífisiu Yayasan HAK ba kuartél polísia Indonézia (POLDA), atuál Akademia PNTL. Iha kedas kalan ne’e, bainhira kontingen Lorosa’e POLRI nian mai halo intervensaun ba milísia nia atake iha HAK, sira hakarak atu lori de’it mak sidadaun estranjeitu na’in-rua hamutuk ho ativista sira husi Indonézia ba POLDA, no husik timoroan sira iha edifísiu Yayasan HAK. Maibé sidadaun estranjeiru na’in-rua ne’e no mós ativista sira husi Indonézia hatete ba POLRI katak sira rasik mós sei la ba POLDA bainhira POLRI lakohi lori mós timoroan sira ne’ebé iha edifísiu Yayasan HAK. IKusmai, POLRI konkorda atu lori mós timoroan sira ne’ebé iha edifísiu Yayasan HAK ba POLDA.

Iha 6 Setembru, kolega sira husi Tim Relawaun untuk Kemanusiaan konsege aluga aviaun husi Bali hodi mai evakua ativista Timoroan no Indonézia ba Bali. Iha POLDA bainhira polísia Indonézia hateten katak aviaun ne’e atu mai evakua de’it ativista Indonézia, Titi ho nia maluk sira hatan katak se Timoroan ne’ebé ami serbisu hamutuk la ba ho sira, sira mós sei la ba. Ikusmai polísia konkorda atu ativista timoroan hotu ba hamutuk ho ativista husi Indonézia evakua ba Denpasar.

Judith da Conceição husi FOKUPERS no ativista klandestina ne’ebé hela iha Timor no la ba estuda iha Indonézia durante tempu okupasaun hateten katak nia haree ho nia matan rasik Titi no kolega sira husi FORTILOS nia prezensa iha Timor halo nia hatene afinal iha mós ema indonéziu sira ne’ebé luta ba Timor-Leste nia independénsia halo nia fiar liután katak Timor-Leste nia independénsia ne’e kestaun tempu de’it ona.

Iha Jakarta FORTILOS mós fó apoiu ba timoroan sira ne’ebé sai refujiadu hafoin referendu hodi fila hikas mai Timor-Leste, liuhusi UNHCR no IOM. Apoiu hato’o liuhusi ekipa CNRT iha Jakarta ne’ebé responsabiliza ba asuntu ida ne’e.  Hamutuk ho organizasaun sira seluk, FORTILOS mós mobiliza ajuda umanitária no konsege halibur sasan sira nesesidade bázika ne’ebé haruka ba Timor-Leste ho aviaun Hercules TNI-AU ida iha fulan Fevereiru 2020. Apoiu aviaun Hercules TNI-AU ne’e konsege hetan tanba Ibu Ade Rostina Sitompul mak husu Ibu Shinta Nuriyah, Prezidente Abdurrahman Wahid “Gus Dur” nia kaben nia apoiu hodi ko’alia ho Prezidente Gus Dur. Ho aviaun ida ne’e Titi fila fali mai Dili depois de violénsia Setembru 1999. Husi nee’ Titi Irawati fila fali mai Timor-Leste no deside hela iha Díli  to’o nia hakotu iis.

Iha Timor-Leste Titi fó apoiu ba Yayasan HAK, FOKUPERS, Institutu Sahe, La’o Hamutuk, Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), Timor-Leste Media Development Centre (TLMDC) no organizasaun sira seluk kona-ba programa direitus humanus, direitus feto sira, publikasaun, mídia no jornalizmu.

Husi tinan 2003 Titi hola parte iha Movimentu Kontra Okupasaun Tasi Timor (MKOTT) no kontinua ativu iha kampaña fronteira tasi timor nian to’oTimor-Leste hetan duni liña klaran nu’udar fronteira ho Australia iha Tasi Timor.

Titi servisu ba CAVR iha parte informasaun públika nian, Pat Walsh, ativista direitus umanus husi Australia hateten iha mídia sosiál katak Titi hetan respeitu husi vítima violasaun direitus umanus iha Timor-Leste nu’udar ema indonézia ne’ebé rekoñese verdade no halo buat ruma atu kura, lahanesan governu iha Jakarta.

Titi faan nia uma no rai iha Jakarta no deside mai hela iha Dili no harii uma ki’ik ida iha Marconi. Ba Titi nia kolega sira, uma ne’e koñesidu ho rumah kucing, tanba Titi hakiak busa barak. Titi nia domin ba balada no aihoris oinseluk liu tanba nia konsidera nu’udar nia maluk mós ne’ebé presiza halo tratamentu hanesan umanu. Busa sira iha uma Marconi Titi bolu anak-anak berbulu (labarik sira makfulun). Tuir Zesopol Caminha, Titi nia belun di’ak desde iha Jakarta hateten katak iha tinan balun, Titi boikota Fundasaun Haburas no Asosiasaun HAK tanba duni hotu busa atu labele mai vizita iha edifísiu rua ne’e. Nune’e mós boikota Timor Plaza tanba tesi ai hodi harii edifísiu no loja sira. Titi boikota liuhusi lamosu iha edifísiu rua no Timor Plaza ba tempu naruk.

Titi sai inisiadora ida ba harii Fokupers nia Creche iha Marconi hodi tau matan ba labarik sira atu nune’e feto bele iha tempu hala’o atividade seluk no halo tarefa ne’ebé konsidera nu’udar doméstika no idéntiku nu’udar feto nia sai servisu públiku iha ne’ebé feto no  mane iha responsabilidade hanesan hanesan hodi tau matan ba oan.  Titi propoin atu creche ne’e bele tau matan mós labarik sira ne’ebé hela besik iha creche. Bainhira vizita merkadu sira hanesan Taibesi no Komoro, Titi sempre iha mehi se iha organizasaun ruma bele tau matan labarik sira ne’ebé tuir inan ba faan sasan iha merkadu.

Eis diretora FOKUPERS, Rosi de Sousa, fó hanoin hikas Titi nia kontribuisaun bainhira serbisu hamutuk ba tempu naruk iha funebre, iha Asosiasaun HAK, Farol:

Mana TI mós iha kontribuisaun boot ba apoiu Uma Mahon, apoiu oinsá dezenvolve serbisu sira atu apoiu sobrevivente sira violénsia bazeia ba jéneru. Mana TI mós hamutuk dezenvolve oinsá atu halo atividade hamoris creche, hanesan knua ba labarik ne’ebé FOKUPERS iha hodi fó edukasaun sedu ba labarik sira lahó-violénsia. Ideia barak hamutuk diskusaun atu halo atividades barak iha creche FOKUPERS nian.”

Zevonia Vieira, atuál Prezidente Assosiasaun Jornalista Timor-Leste ko’alia kona-ba oinsá nia hahú aprende sai jornalista iha funebre iha Asosiasaun HAK, Farol:

Ha’u aprende jornalizmu radio husi mana Titi. Loron-loron nia hanorin ha’u oinsá sai jornalista ba radio nia, hakerek istória, halo feature. Ha’u jornalista tanba mós mana TI nia ilmu ne’ebé fó mai ha’u. Nia hanorin la’ós entre mestre ho alunu. Nia hanesan kolega hanorin. Nia hanorin kalma, dalaruma siak hanesan inan. Nia hirus ne’e atu halo ita aprende sai jornalista loloos.”

Zevonia hatutan katak Titi enkoraja nia ho Salina Hanjan Corbafo atu aprende portugés:

Imi na’in-rua ne’e ema Timor maibé lahatene ko’alia portugés. Ha’u ema java maibé ko’alia portugés di’ak liu imi.”

Titi ejize Zevonia no Salina atu ba buka kursu portugés hodi aprende. Maibé sira rua la konsege tuir kursu. Bainhira hasoru malu fali, Titi husu se hetan ona kursu ka lae, tanba nia nível portugés sa’e ba beibeik tan.

Esteviana Amaral ne’ebé serbisu hamutuk ho Titi iha Knua Halibur Memoria Sahe fó sasin ba sira rua nia amizade iha funebre,  iha Asosiasaun HAK, Farol:

Ha’u komesa forma família. Ema ne’ebé sempre motiva tebes ha’u. Ha’u foin primeira vez isin-rua, ita seidauk kompriende. Nia sempre fó hanoin kona-ba oinsá bebe boot mai sei sai matenek. Este han saida. Ha’u foin temi aban nia lori mai ona. Hahan ne’ebé di’ak ba labarik nia kakutak nia sempre lori mai ha’u atu han. Ne’e di’ak ba bebe no ba o nia saúde. Ema ne’ebé sempre fó atensaun ba ha’u bainhira ha’u nia bebe iha ha’u-nia kanotak.

Titi envolve iha Comissão de Pesquisa e Elaboração da História da Luta da Mulher Timor ne’ebé halibur sasin sira husi protagonista luta libertasaun nasionál kona-ba feto ninia partisipasaun iha rezisténsia hasoru okupasaun Indonézia. Husi knaar koletiva hamutuk ho timoroan sira seluk publika livru Buibere Hamriik Ukun Rasik-An ne’ebé lansa husi Prezidente da Repúblika Francisco Guterres Lú Olo iha 10 Juñu 2020 iha Palásiu Prezidente Repúblika. Titi envolve mós iha projetu istória orál ne’ebé inisia husi família Reis  hodi halibur memória kona-ba Vicente Reis “Sahe” ne’ebé sei publika iha livru biografia.

Organização Popular da Mulher Timor (OPMT) hato’o sira-nia rekoñesimentu ba Titi Irawati:

Ami-nia Querida Kamarada Titi. Ami laiha liafuan murak atu agradese ba ita boot nia kontribuisaun mai Timor-Leste nia Ukun Rasik-An, no mós espesiál ba OPMT, agradese ba tulun ona iha susesu ba hakerek livru “Buibere Hamriik Ukun Rasik-An.”

Titi sempre promove moris saudável liuhusi prepara hahan no promove yoga. Iha pájina facebook sempre promove ai-han ne’ebé saudável no atrai ema atu tuir yoga. Titi nia mestre yoga husi Dili Yoga, Andre, hakerek iha nia facebook:

Mana TI estudante yoga ida ne’ebé halo estudante sira hamnasa too klase remata, tanba de’it foin halo pose ida, foto-foto. Mana TI ema ne’ebé laran di’ak no domin na’in, luta mós ba Rai Timor-Leste ida ne’e.”

Husi Titi no nia kaben Nugroho Katjasungkana fó lisaun murak kona-ba família. Titi ho Nugroho deside atu laiha oan no nia oan mak nia kolega sira nia oan. Kolega besik sira nia oan mak sai sira rua nia oan hotu. Konseitu família ne’ebé dalabarak dezafia konseitu família Timor no doutrina katólika ninian ne’ebé sempre kestiona modelu família ida ne’e ne’ebé estrañu tebes ba timoroan barak.

Ba kolega timoroan ne’ebé uluk luta hamutuk nia iha Indonézia no hafoin Timor-Leste independente hetan pozisaun polítika maibé latuir prinsípius no valores libertasaun nasionál nian Titi konsidera kolega sira ne’e halo traisaun.

Iha 2016, Estadu Timor-Leste kondekora Titi ho “Ordem de Timor-Leste” – Medalha, ne’ebé atribui ba Titi Irawati, tanba ninia kontribuisaun ne’ebé fó benefísiu ba País no timoroan no ba umanidade.

Ba Titi nia kontribuisaun ba Timor-Leste, atuál Sekretáriu Jerál Fretilin no eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri entrega bandeira nasionál Repúblika Demokrátika Timor-Leste ne’ebé hasae dahuluk iha 28 Novembru 1975 no bandeira FRETILIN reprezenta hun ba estadu direitu demokrátiku ba Nugroho Katjasungkana iha funebre iha Marconi:

Simbolu mak ne’e, ha’u mak hamriik iha ne’ee, entrega rua ne’e hotu (bandeiras) tanba ne’e ha’u-nia obrigasaun, la’ós direitu, tanba prosesu rua ne’e hotu Nug ho Titi partisipa.

Solidariedade internasionál ba kauza Timor-Leste nian barak no forte tebes iha luta ba libertasaun nasionál no após independénsia. Maibé, ida ne’ebé mai serbisu iha Timor iha tempu difísil iha prosesu referendu no deside hela iha Timor hodi faan nia uma moris hanesan ema Timor iha kondisaun ne’ebé mukit hodi harii Timor-Leste husi akudesan, lahusik timor iha situasaun difísil hanesan 1999 no krize 2006/2007, nia hili terus hamutuk ho povu iha situasaun saida de’it mak iha oin,  Titi sai ezemplu esepsionál ida.

Iha serimónia funerario iha Jogjakarta ne’ebé Titi nia isin hakoi iha nian inan no aman nia sorin, Ita Fatia Nadia ho emosaun hateten:

Titi ne’e eroina ida, lutadora ida. Saida mak sai nia kompromisu, nia integridade hamutuk ho nia kaben Nugroho atu hela no luta hamutuk ho povu Timor-Leste ne’ebé foin ukun rasik-an, ne’e kompromisu forte ida ba umanidade. Kompromisu ne’ebé ema estraordinária sira mak iha. Titi no Nugroho hateten ha’u sei luta hamutuk ho povu Timor-Lest ene’ebé foin hetan ninia independénsia no sira hela no hili moris iha Timor-Leste ba interese justisa no interese umanidade no direitus umanus. Titi ema lutadora ida, ha’u sai sasin desde 1990, ami nunka haluha kona-ba umanidade. Nia moris simples tebes. Nia dedika nia moris atu luta ba umanidade. Nia ema lutadora. Nia nunka hanoin kona-ba nia-an rasik.

Iha deklarasaun Sekretáriu Jerál RENETIL no kolega serbisu iha Yayasan HAK, Joaquim Fonseca hateten iha funebre iha Asosiasaun HAK:

Rai ida ne’e la’ós nia moris fatin maibé nia deside adopta Timor-Leste hanesan ninia rai rasik. Ita hotu iha ne’e reprezenta Timoroan sira seluk atu dehan katak Timor mós adopta nia, foti nia hanesan nia oan feto ida. La’ós de’it ita mak lakon maibé Timor mós lakon nia.

Solidariedade Indonézia ba Timor-Leste ne’ebé forte no Titi harii relasaun família ho ativista timoroan sira iha Indonézia ne’ebé luta mós ba demokratizasaun Indonézia, Virgilio Guterres hateten katak Titi ho no kolega solidariedade sira iha Indonézia halo timoroan ba Indonézia hanesan mós sira-nia rai. Demokratizasaun ne’ebé atinji iha Indonézia nu’udar parte ida husi Timor-Leste nian, tanba timoroan mós partisipa iha luta ne’e.

Titi Irawati husik nia ain-leut ne’ebé kuda metin iha rai Timor no ema sei labele apaga iha istória Timor-Leste nian katak iha Buibere ida husi Indonézia ne’ebé hili mai hela iha Timor, moris no mate hanesan ema Timor ba Timor-Leste ida buras liu ba jerasaun atuál no vendouras. Titi Irawati kontribui ba Timor-Leste nia independénsia no após Independénsia, nia laharee katak solidariedade ba Timor to’o de’it hafoin Timor-Leste hetan ninia independénsia maibé bele harii Timor-Leste ida ne’ebé alternativa husi modelu dezenvolvimentu dominante. Maski mehi boot ne’e seidauk atinji maibé nia husik lisaun barak atu banati. Titi la ko’alia ho teoria oioin maibé nia hatudu ezemplu liuhusi prátika. Ba Titi nia dedikasaun ba Timor-Leste no ba umanidade, iha dalen Kurdi hateten sahid ne merin ba buibere Titi Irawati, katak eroina nunka mate.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here