Reportajen David da Costa
Agostu loron transformasaun husi Forsa Armada Libertasaun Nasionál Timor-Leste( FALINTIL) ba Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) kompletu tinan 50, nune’e Prezidente Repúblika José Ramos-Horta husu valoriza erói no funu na’in sira ne’ebé balun mate no balun moris, tanba sira nia sakrifisiu hodi liberta povu no nasaun husi situasaun difisil durante funu tinan 24.
Iha Mensajen Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta ne’ebe Neon Metin ohin asesu husi Palásiu Prezidensiál katak bainhira halibur hamutuk iha rai doben ida ne’e, atu selebra loron FALINTIL, sempre l hanoin ba eróis sira, hanesan Nicolau Lobato, ne’ebé mate iha kombate. Maibé iha loron sira hanesan ne’e presiza hanoin mos ba Timoroan sira hotu-hotu.
“Iha loron sira ne’e ita hanoin mós ba Timoroan mane, feto, joven, ferik, katuas, kombatentes, naun kombatentes ne’ebé mate iha rai laran. Ha’u mós hanoin bei-beik ba sakrifisiu ne’ebé ita nia povu halo, juventude halo lubuk ida, lakon sira nia vida. Juventude sira la kompleta sira nia estudu, sira ne’ebé mate iha Santa Kruz, mate bara-barak no to’o ohin seidauk hetan sira nia ruin, ha’u la fiar sei bele hetan loron ruma. Maibé ha’u mós admira tebe-tebes, elementu sira ne’ebé kombate luta tinan 24, ne’e mak ha’u admira liu, ha’u koñese luta barak iha kuandu ne’e,” Mensajen PR Horta ne’ebé Neon-Metin asesu husi Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kuarta 20/08.
Nia afirma, tinan 24 iha li’ur, la tur, la toba, iha ne’ebé de’it, estuda klean movimentu oi-oin iha mundu. Tanba erói Timor-Leste nian luta ne’e narauk no bainhira maka luta ne’e remata.
“Ha’u hatete, ha’u admira tebe-tebes ita nia luta ne’e, ha’u admira erói sira hanaran maun boot Xanana, Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, sira ne’e la hatene, bainhira mak luta ne’e remata ho vitória, husi vitória duni ka la’e, sira fiar vitória iha,” hatete PR Horta.
Nia reforsa, dala ruma hahan laiha, sira han buat hotu-hotu ne’ebé sira bele tau ba sira nia ibun. tanba tinan ba tinan, dala ruma bee mós laiha, sira hemu bee foer mota laran nian, ka bee kolam. Maibé, sira la rende, veteranu sira ne’e merese duni, maibé sira ne’ebé veteranu jenuinu, sira la husu buat barak, sira fó buat hotu-hotu ba povu, fó buat hotu-hotu ba nasaun la husu buat barak, sira kontinua omilde nafatin, simples.
“Ita tau matan neon memória ba sira ne’ebé mate, ita kontinua tau matan sira ne’ebé sei moris. Veteranu, FALINTIL sira, balun ita sei la haluha tanba estadu la haluha sira, la’e tanba balun sira mesa-mesak loos iha iha foho,” nia dehan.
Tanba, dala ruma hasoru ida iha Atsabe ka iha ne’ebé, ba foho ne’e ida ne’e veteranu, nia uluk tempu luta nia hamutuk ho maun Xanana, agora nia nune’e de’it. La’ós tanba nia ema taka odamatan ba nia, tanba nia rasik la hatene oinsá atu hakbesik instuituisaun sira ne’e.
No estadu ida ne’e, lideransa sira hahú kedas iha independensia maibé liu-liu hahú iha 2007, tanba prosesu ne’e hatene, ho Governu AMP mak halo esforsu barak identifikasaun veteranu sira hotu-hotu rihun, ba rihun rekoñesimentu ba sira, depois bainhira osan komesa tama mai Timor-Leste husi bayu undang, husi fundu petroliferu, governu komesa tulun veteranu sira.
Maibé, orsamentu ba veteranu sira, ho entermus kapitál boot tebe-tebes kompara iha mundu. Ne’e halo ho fuan, la’ós sira mak ejize, estadu, tenke halo duni ne’e nune’e rekoñese sira.
“Hakruk ba veteranu sira, hakruk ba FALINTIL, FDTL sira ne’ebé veteranu, sira ne’ebé tinan 24, ha’u la temi naran tanba ita temi naran, depois ida ka rua la temi, mais ba sira hotu-hotu, ha’u hanoin signifikadu liu selebra loron FALINTIL ita tenke hanoin sira ne’ebé sei moris, dala ruma haluha tiha sira, hakruk ba sira ne’ebé lakon sira nia vida,” hakotu PR Horta.
