Reportajen David da Costa
Iha loron 15 Setembru tinan ne’e, Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão sei viajen ba iha Londres hodi ko’alia ho advogadu Timor-Leste nian iha ne’ebá, atu halo defeza ba Timor-Leste hodi halo negosiasaun fronteira Maritima ho nasaun viziñu Republika Indonesia.
Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hatete, ohin hasoru malu ho Prezidente Republika José Ramos-Horta hodi hato’o katak iha loron 15 Setembru sei viajen ba Londres, hodi hasoru malu ho advogadu ne’ebe maka apoiu Timor-Leste nian negosiasaun ho Australia.
Tanba ekipa negosiasaun husi nasaun viziñu Indonesia mai hasoru malu ona ekipa negosiasaun Timor-Leste nian hodi deskute kona-ba negosiasaun ba fronteira Maritima
“Hau informa ba Prezidente Republika iha loron 15 ba londres, ba hasoru malu ho ita nia advogadu sira neebe ajuda ita iha tempu rekonsiliasaun ho Australia, tanba Tim ekipa grupu husi Indonezia mai hasoru malu tiha ona haree ba katak, iha duni vontade atu koalia formal ona laos hanesan babain hasoru malu koalia iha han hemu hamutuk nee lae,” dehan Primeiru Ministru Xanana Gusmão ba jornalista sira bainhira remata halao enkontru semanal ho Prezidente Republika, iha Palasiu Prezidensial, Nicolau Lobato, Bairo Pite, Dili, Kinta 04/09.
Nia argumenta, maibe ekipa rua husi Timor-Leste ho Indonesia halo ona diskusaun formal ona no iha ona konkordansia katak tinan ida ne’e to’o Dezembru sei iha tan enkontru ida hodi deskute kona-ba negosiasaun fronteira Maritima.
“Tanba ne’e mak hau tenke ba hodi prepara diskute ita nia advogadu sira,” Nia Subliña.
Antes ne’e, Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Maritimas, Elizabeth Exposto, hateten, Timor-Leste halo negosiasaun formal dahuluk entre Indonezia ho Timor-Leste kona-ba fronteira, ekipa boot hosi Indonezia mai ho komitmentu atu resolve fronteira maritimas, tanba ne’e hahú prosesu ona, sei kleur oituan mais iha komitmentu hosi rai rua tenta atu resolve iha prosesu, maibé iha komitmentu kontinua reunioens, tanba buat hotu la’o ho pozitivu.
Primeira reuniaun hatudu komitmentu ba reuniaun formal no kompromisu hosi rai rua, tenta halo diskusaun atu rezolve tuir prosesu maneira pasifika ba lei direitu internasional nian. Tanba reuniaun primeira ne’e loke dalan di’ak no iha komitmentu hosi Indonezia ho Timor-Leste.
Tanba negosiasaun ne’e hahú diskusaun entermus de prosesu oinsa reuniaun sira ne’e, atu la’o ba oin ho ambiente espiritu positivu kooperasaun de amizade. Tanba reuniaun ida ne’e Timor-Leste mak realiza, depois prosimu reuniaun mak Indonezia, tenta tenki realiza iha tinan ida ne’e.
“Antes tinan ida ne’e remata ita sei halo reuniaun ida tan depois kontinua reuniaun iha tinan oin tanba kompromisu tiha ona,” Dehan Elizabeth Exposto, ba Jornalista sira iha otel Palm Spring, kuarta 20/08.
Iha fatin hanesan Embaixador Timor-Leste ba iha Indonezia, Roberto Soares mos hateten, konsultasaun komunikasaun ba solusaun Timor-Leste nia segmentu naun rezolvidu ne’e kontinua la’o hela, hanesan ema hotu akompaña Timor-Leste ho Indonezia kontinua nafatin manifesta vontade tomak atu solusiona iha ambitu ne’ebe mak amigavel, tanba Indonezia nư’udar país vizinu tanba ne’e mak Timor sei buka solusaun ida ne’ebe mak bolu indie spirit of good nibord relationship.
Nia haktuir, hanesan horseik Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete katak, Primeiru Minstru hasoru malu ona ho Prezidente Republika Indonesia Prabowo, iha sorumutu konserteza asuntu importante rua ne’ebe koloka iha ambitu sorumutu ne’e maka ko’alia kona-ba negosiasaun fronteira.
“Ita nia relasaun bilateral ho Indonezia, ida mak solusaun ba fronteira terrestre, no fronteira marítima nia, ohin ita hatudu ona vontade hosi parte rua, hodi kontinua buka solusiona fronteira maritima no fronteira terrestre,” Nia dehan.
Nia salient, tanba prosesu negosiasaun nia kompleksidade konserteza negosiasaun sei kontinua, bainhira iha ona solusaun final konserteza governu no estadu sei divulga ka pronunsia ba publiku kona ba solusaun ida ne’ebe sei fo benefisiu ba interese mutua entre nasaun rua.
Tanba baze ba fundamental iha negosiasaun Timor nia sempre akordu de kontratadu internasional, tanba Timor-Leste nia pozisaun sempre aposta de akordu ne’ebe uluk estabelesidu ona entre Holanda ho Portugal, ne’ebe ema hotu hatene katak tratadu ne’e bolu dehan 1904, entaun ida ne’e mak sempre sai hanesan baze fundamental iha ambitu de negosiasaun Timor-Leste nian, konserteza Indonezia iha sira nia aproximasaun ou iha nia pozisaun rasik.
Ho nune’’e hosi parte rua Indonezia no Timor-Leste konkorda ultilizasaun akordu ne’ebe uluk Holanda ho Portugal estabelese, ne’e sai hanesan baze fundamental ne’ebe separa iha Timor ho Indonezia de akordu tuir lei internasional,
“Tanba ne’e, ita bele dehan fronteira ne’ebe uluk pertense ba kolonizasaun ba Holanda sai teritorial integridade ba Indonezia nian. no konserteza Timor- Leste uluk parte ba kolonizasaun Portugal nia hamrik nư’udar hanesan nasaun foun Timor-Leste, tanba ida ne’e mak labele dehan Indonezia kaer ida ne’ebe too ohin loron nia prosesu la’o, hosi parte rai rua tenki respeitu ba lei internasional,” nia subliña.
Maibé Timor-Leste kontinua luta para asegura salvaguarda soberania hodi fo onra no respeita ba heroi sira ne’ebe lakon ona sira nia vida. tanba Timor nia rai ne’e harii heroi sira nia ruin ho ran, nune’e tenki tane aas no valoriza sira nia sakrifisiu ho ida ne’e mak ekipa negosiasaun Timor-Leste sei kontinua aposta pozisaun hodi salva guarda ba Timor nia soberania.
