Reportajen david da Costa
Ezijensia ne’ebe maka Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) ho sosedade sivil, ema ho difensia no mos kamada sosial sira hotu ne’ebé maka hato’o ba Pralamentu Nasional atu kansela kareta prado no, halakon lei pensaun vitalisa ne’e iha vitoria duni ba manifestantes sira, ho ida ne’e Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) rekoinese duni Estudante Universitariu sira nian kualidade hanesan ema akademiku ida.
Deputadu bankada lima iha parlamentu Nasional (PN), CNRT, PD, KHUNTO, FRETILIN no PLP hamutuk ho Estudante Universidade Timor-Leste (EUTL) konkorda ona atu halakon lei pensaun vitalisia. No iha akordu ne’e sita katak, Bankada parlamentar akumula hosi CNRT, FRETILIN, PD, KHUNTO, no PLP, hafoin enkontru ho portavoz husi manifestantes sira hotu ne’ebé reprezenta asosiasaun estudante universitáriu sira, kompromete atu dezenvolve no promove inisiativa lejizlativa sira maka;
a) Halakon pensaun mensál vitalísia, hodi revoga no modifika lejislasaun relevante, ho diskusaun iha Asembleia Jerál hahú iha loron 25 fulan-setembru tinan 2025.
b) Halo revizaun ba lei kona-ba liberdade reuniaun no manifestasaun nian.
c) Durante debate kona-ba Orsamentu Jerál Estadu, envolve iha diskusaun sériu ho Governu atu garante finansiamentu adekuadu ba setór produtivu sira.
Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) liuhusi Segundu Komandante Jeral PNTL, Komisariu Pedro Belo, louva konkista foun ne’ebe Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) Sosiedade Sivil, kamada sosil sira hotu no mós ema Defisiensia sira hotu nia luta ba lia-loos durante loron tolu.
Tanba lei pensaun vitalsia ne’ebé maka ohin loron Estudante Universitariu Timor-Leste hamutuk ho kamada sosial sira luta hodi hetan vitoria ne’e, uluk joven lubuk ida maka hahú luta ona ba asuntu ne’e, iha fatin kampu sentral UNTL ida ne’e maibé laiha rezultadu mas ohin loron iha onn rezultadu
“Tanba vitória ne’ebe ohin imi susesu ne’e, vitoria ne’ebe nia historia tanba uluk kedas imi nia maun sira luta duni iha fatin ne’e, sira hakilar, luta, luta maibe laih final, maibe ikus mai ita boot sira mak hetan susesu.” Dehan Segundu Komandante Jeral Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), Komisariu Pedro Belo ba Manifestante sira iha Resintu UNTL kaikoli Dili, kuarta (17/09).
Maibé Vitoria ne’ebe manifestantes sira hetan ne’e, vitoria ba povu nian tanba manifestante sira nia pasensia atenbrani, balun ran turuk balun to’o tama hospital mak hetan vitoria tanba luta laos fasil, maibé luta ne’e sempre ho sakrifisiu ema hotu nian.
“Imi nia maturidade no imi nia pasensia ne’ebe di’ak hodi kontrola maske ita hotu hatene katak loron tolu ne’e situasaun ne’ebe la favoravel manifestantes sira ne’ebe makaas, maibe imi nafatin kontrola imi nia emosaun mak ohin ita hamutuk nafatin ohin loron imi hetan vitoria ida ne’e.”dehan nia.
Maibé vitoria sira ne’ebe iha, ema balun to’o kanek balun tanis balun halai no fatuk balun kona mos Polisia sira, maibe manifestante sira hamrik tuba rai metin nafatin hodi halo dialogu buka solusaun mak hetan ida ne’e vitoria.
Tanba hetan vitoria ida hanesan ne’e dalan uniku maka liuhusi dialogu entre manifestante ho deputadu sira iha parlamentu nasionál hodi rezolve ezijensia husi Estudante Universitariu ho sosedade sivil no mós kamada sosial sira hotu, manifestante sira hatudu tiha ona buka dalan dialogu, maske loron rua tuir malu gas lakrímugenio lubuk ida mak kona manifestante sira.
“Ohin dader manifestasaun hahu manas maibe ita buka dalan uniku halo dialogu ho Deputadu no Deputada sira ohin loron ita hetan solusaun no Vitoria ne’ebe di’ak povu Doben Timor-Leste, ita hotu hamutuk nư’udar Timoroan buka dialogu hodi hetan solusaun ba problema hotu- hotu,” nia subliña.
Maibé Segundu Komandante Jeral PNTL, Komisariu Pedro Belo, husu ba Estudante Universitariu Timor-Leste no kamada sosial sira hotu, atu servisu hamutuk ho Autoridade Seguransa no autoridade sira seluk, karik buat ruma ne’ebe hakarak atu ezije tenke koordena malu halo dialogu atu bele hetan solusaun.
Tanba ne’e polisia Nasional Timor-Leste rekoinese duni kualidade Estudante Univesitariu sira, tanba sira hatudu duni sira nia kualidade bainhira halo dialogu ho deputadu no deputada sira iha parlamentu nasionál hodi ko’alia kona-ba ezijensia manifestantes sira nian.
“Ha’u nia parabens no parabens ba imi hotu, ha’u nia parabens mós ba portavos estudante nain-7 ne’ebe ohin hatudu dunik nia kualidade nu’udar akademiku ohin hatudu no hetan vitoria ,” nia fó parabens ba manifestante sira hotu.
Entertantu diskusaun ba halakon totál lei pensaun vitalisia ne’ebé sei deskuti iha Parlamentu Nasional, iha loron 25 fulan setembru tinan ne’e, no sei marka prezensa mos hosi reprezentante esstudante universitariu Timor-Leste hodi akompaña direta iha faze generalidade nian. No demostrasaun ne’e sei akontese fali depende ba rezultadu hosi diskusaun pensaun ne’e rasik oinsá halakon totál ka halo redusaun de’it. Maibé pozisaun hosi EUTL katak pensaun vitalisia ne’e tenke hamos hotu, laiha rezerva ba redusaun.
Maibé mós fó hanoin fali katak molok ne’e estudante entrega petisaun ba Parlamentu Nasionál ne’ebé sita asuntu haat hanesan, kansela sosa kareta foun ba deputadu sira, segundu halakon lei pensaun vitalisia, terseiru altera lei 100 metrus ba demonstrasaun no ikus liu alokasaun OJE tenke ba setór produtivu sira.










