Reportajen David da Costa
Grupu produtór agrikultura, Foinsa’e Tali Laran (FOSTAL) no grupu Hada’ek husu ba governu atu bele apoiu material sira ba grupu produtór sira, atu nune’e bele apoiu ba sira nia atividade sira ne’ebe maka sira hala’o iha sira nia munisipiu ne’e.
Kordenadadora Grupu Foinsa’e Tali Laran (FOSTAL) husi Dili, Zelia Ribeiro, hatete, grupu Fostal ne’e harii iha tinan 2019, ho ema barak maibé ema baruk hotu entaun ema nain 7 maka ativu to’o agora. Difikulade ne’ebe maka grupu ne’e hasoru maka laiha traktór atu fera rai, tanba iha grupu ne’e kuda mos Pateka, ai-manas, Tomate, tanba ne’e presiza makina atu bele fila rai, tanba iha hera rai maran loos.
Tanba ne’e iha ne’e, atu ko’alia uituan bazeia ba atvidade espozisaun nian ne’ebe halai liu ba tema katak investe agora, iha ne’e oportunidade ne’ebe kapas mai grupu foinsa’e sira ne’ebe halo produsaun hodi hato’o problema saida maka gurpu produtivu sira hasoru iha sira nia atvidade sira.
“Atu hato’o ami nia problema ba iha governu sira, atu bele resolve ami nia problema, ne’ebe maka ami hasoru liu-liu ba iha setór Agrikultura nian, tanba ami mos kuda pateka, Ai-manas, no Tomate entaun ami presiza makina fera rai, hodi ajuda ami nia atividade refere,” dehan kordenadadora Grupu Foinsa’e Tali Laran (FOSTAL), Zelia Ribeiro ba jornalista sira iha salaun Alfandega palaban RAEOA, Tersa 23/09
Entretantu, Kordenadora grupu Hada’ek husi Viqueque, Nabila Celsia, hatete, grupu ne’e foin harii, iha tinan 2024, iha grupu nia laran ema mesak estudante deit hamutuk ema 27, Feto 5 no mane 22, maibé iha grupu nia laran estudante voluntariu deit, Tanba ema n’ebe envolve iha voluntariu ne’e so ema fuan boot.
Hari grupu ida ne’e atu hadi’a ambiente, dezenvolve agrikultura no ekonomia komunidade no liu husi ekipa ida ne’e, mai ho nia prinsipiu katak, vontade, badinas no esperansa, tanba ida ne’e atu tulu komunidade sira oinsa maka atu dezenvolve komunidade sira hodi kria rasik osan ba ita nian aan.
“Se iha ona vontade maka ita tenke badinas, se iha ona badinas ita tenke pasensia no iha esperansa, tanba ekipa ida ne’e mos mai ho rasik nia prinsipiu tanba ne’e ami hanesan volontariu estudante, no ami estudante rasik mak iha insiativa loke toos eskolar iha eskola tolu maka Falur Rate laek Loihunu, Mamulak ho Eskola Kabirohan Viqueque,” nia dehan.
Maibé grupu volontariu husi Hada’ek husu ba governu sira, iha tempu badak nia laran bele ba vizita grupu ne’e tanba grupu ne’e rasik produs ona adubu organiku, Teras ho kompos, iha ne’eba mos grupu halo debu tanba tempu ba loron bee menus, entaun grupu ne’e rasik iha insiativa hodi ke’e debu para iha tempu ba loron karik bee ne’e kontinua iha.
Grupu Hada’ek hetan hetan suporta husi Permatil, suporta husi modo musan. Maibé grupu nia prekupasaun maka la hetan suporta husi Governu, tanba ne’e husu governu atu bele apoiu ba ekipa voluntariu sira hodi bele kontinua halo atividade voluntariu ida ne’e.
Hatan ba prekupasaun ne’e, Xefe Gabinete Secoop, Leovogildo Belarmino, hatete Leovogildo Belarmino hatete, Sekoop grupu koperativa ida ne’ebe mesmo iha atividade ida ne’ebe halai liu-ba empreza mikro ki’ik no mediu sira, maibé koperativa iha prinsipiu fokus liu ba iha dezenvolvimentu koperativa nian.
“Kona-ba dezafiu ne’ebe ita hetan no hatene husi joven sira ne’ebe mak iha inisiativa hakarak hari’i gropu primeiru tenke iha dezafiu oin oin, ita hari grupu koperativa sira ema nain rua serbisu hamutuk sempre hasoru dezafiu barak, dezafiu balun iha parte teknika kona-ba finanseira infrestrutura kona-ba promosaun no asesu ba merkadu hirak ne’e sempre hasoru bainhira iha hari’i grupu ida,” dehan nia.
Nia haktuir, tanba ne’e mak husi papel SEKOOP nian atu asegura legalidade sira, liu-liu regulamentu ba iha koperativa sira, atu sai koperativa ne’ebe atonomu sai investimentu depois fasilita koperativa sira liu husi formasaun basika formasaun jestaun koperativa lideransa akontabilidade ba grupu nian.
Depois Sekoop akonpaña deit grupu sira ne’ebe iha inisiativa atu registu formal iha Ministeiru Justisa no ba sira ne’ebe hala’o atividade negosiu tenke ba registu iha serve depois hetan sertifikadu ba faan produtu ou negosiu sira ne’ebe sira halo iha grupu laran
Tanba Sekoop mos investe ona ivestimentu barak ba iha produtidade atu hasae produto agrikula nian atu atrai grupu sira no investe ba iha grupu sira ne’ebe mak eziste liu-liu ba iha movementu koperativa sira ne’ebe iha rai laran no produtu saida deit mak sira produs koba-ba produsaun iha rai laran importante tenke serbisu hamutuk
Nia explika Sekoop nia papel mak tenke fó apoiu ba iha grupu ki’ik sira ne’ebe servisu ba iha area Sekoop nian no fó apoiu liu husi tranferensia publika ne’e fó ba grupu sira ne’ebe mak ezizte tiha ona, maibé iha polítika foun husi governu nian entaun tinan oin mai transferensia publika ne’e la’os iha Sekoop, maibé sira asesu liu husi banku ida hanesan banku dezenvolvimentu nasional ho funan ne’ebe mak ki’ik mak ezizensia ba iha koperativa no ba iha grupu sira atu halo planu negosiu ba iha sira nia atividade.
Kada tinan Sekoop iha osan atu tau ba iha Setór produtivu sira iha tinan ida ne’e, Sekoop aloka osan ba iha Setór produtivu iha 1.8 miloes ne’e ba iha transferensia publika no apoiu ida ne’e ba iha grupu produtivu sira no empreza mikro ki’ïk no mediu sira apoiu ba sira para atu hala’o atividade negosiu no koperetiva sira ne’ebe ezizte iha Timor-Leste.
“Maibé nia iha rekegistu ne’ebe rigorozu no ita tenke hatene sira nia ativiadade ne’e halao duni klae. Sekoop kada tinan aloka osan ba iha Setór produtivu sira ita bolu naran transferensia publiku,” nia konklui
