Reportajen David da Costa
Loron Masakre Santa Cruz 12 Novembru 1991, maka akontesimentu Importante tebes iha istoria Timor-Leste nian, ne’ebe mos sai momentu mudansa ba luta povu Timoroan nia direitu no libertasaun, Tanba akontesimentu sira ida ne’e hatudu forsa, prezensa, organizasaun, no kompromisu foinsa’e sira nian luta ba iha rezisténsia.
Xefe Diresaun Istoria Militar F-FDTL, Coronel Benedito das Quintas ‘Punu Fanu’, hatete, iha loron 12 Novembru 1991, maka prova di’ak liu katak sakrifísiu ne’ebá, moris sira ne’ebé lakon no rahun ba nafatin, rezulta no iha influénsia pozitivu no desizivu tebes ba dezenvolvimentu luta rezisténsia nian, hodi integra iha esforsu koletivu povu nian atu hetan Liberdade.
“Masakre Santa Cruz maka eventu ida seluk hosi eventu aat, no dramátiku sira ne’ebé ita nia povu moris, no esperiénsia durante tinan atus ba atus, ita nia istória nian, iha dalan ba ita nia libertasaun.
Akontesimentu sira ne’ebé kulmina iha loron 12 Novembru, marka prosesu luta libertasaun nian, tanba hatudu forsa, prezensa, organizasaun, no kompromisu foinsa’e sira nian iha luta ba rezisténsia,” dehan Xefe Diresaun Istoria Militar F-FDTL, Coronel Benedito dia Quintas ‘Punu Fanu’, bainhira sai orador iha Seminar Nasional ho temana “Santa Cruz 1991, Kanek Tuan, Espiritu Foun” iha Salaun CNE Laline Larigitu Dili, 10/11.
Nia haktuir, ida ne’e mós atu obriga okupante atu gasta forsa barak liután agora hasoru rezisténsia urbana ida ne’ebé manifesta iha sidade no aldeia sira. La’ós ona de’it luta hasoru gerrilleiru sira ne’ebé maka ativu nafatin iha foho sira, ida ne’e hanesan frente nakloke seluk hasoru forsa okupante sira. Ikus liu, akontesimentu sira loron 12 fulan Novembru nian, tanba divulgasaun ba imajen sira ne’ebé kaptura iha 12 novembru, fó dalan ba aprezentasaun proeminente no forte liután iha media internasionál kona-ba imajen reál kona-ba saida mak akontese, maibé fó mós pezu liután ba koñesimentu kona-ba saida mak akontese iha Timor Leste.
Ida ne’e sai hanesan fatór determinante ida hodi komunika ba mundu kona-ba hahalok aat sira ne’ebé maka akontese iha Timor, iha luta ne’ebé maka hala’o daudaun, iha situasaun ida ne’ebé maka dook hosi notísia no koñesimentu internasionál sira. Tanba imajen 12 Novembru sira ne’ebé fó sai hatudu beibeik, ho nune’e, opiniaun públika mundiál bele haree realidade hosi asaun sira, hahalok aat sira, no hahalok dezumanu sira ne’ebé maka forsa okupante sira halo hasoru populasaun sira iha Timor-Leste.
“Imajen sira ne’e hamosu apoiu solidariedade ba ita nia kauza, enkuantu hamosu diminuisaun iha apoiu ne’ebé maka Indonézia bele konta nafatin iha nasaun balun. Apoiu solidariedade ne’e haleu mundu tomak, no sente liuliu ho emosaun boot no sentimentu maka’as iha komunidade sira ne’ebé ko’alia lian portugés ne’ebé namkari iha mundu tomak,” nia dehan.
Nia Subliña ba sira ne’ebé iha foho, ba gerrilleiru sira ne’ebé luta durante tinan barak, aleinde sentimentu laran taridu, bainhira hatene katak ema barak liu mak mate, ne’e iha tempu hanesan akontesimentu motivadór ida ne’ebé reforsa vontade atu kontinua luta, nune’e mós hatudu katak Timor nia esforsu la’ós izoladu, katak ema tuir hela, no katak agora Timor iha apoiu barak liután hosi populasaun. Populasaun maka sentru gravidade ba movimentu gerilla ka libertasaun ruma.
No asaun husi frente rezisténsia oioin frente armada, frente klandestina, no frente diplomátika importante no kontribui ba rezultadu no susesu luta nian. Asaun husi joven sira seluk iha rai liur, ne’ebé halo manifestasaun, importante tebes, maibé masakre Santa Cruz iha efeitu ida ne’ebé labele haluha, no ninia importánsia iha dezenvolvimentu luta nian.
Tanba hahú hosi momentu ne’ebá, situasaun luta rezisténsia nian hetan vigor foun, janela sira esperansa nian naklok, maski iha terus nia leet, no fiar katak vitória posivel aumenta. Maibé labele haluhan kontribuisaun hotu-hotu hosi ema barak ne’ebé, individualmente ka koletivamente, partisipa iha luta, sofre sakrifísiu sira ne’ebé maka’as liu, no iha masakre sira, funu sira, persegisaun sira, tortura sira, privasaun hosi direitu báziku sira liu, ne’e maka atu fó onra no hanoin de’it asaun sira hosi ema atus ba atus ne’ebé maka halo manifestasaun iha loron 12 fnovembru hetan oho ho brutál, iha loron ne’ebá no iha loron sira tuirmai, ne’ebé fó valór supremu ba sira nia moris ba kauza libertasaun nian.
“Ho razaun ida ne’e, masakre Santa Cruz ne’e no sempre sei sai kanek permanente ida, wainhira tempu lao ba oin nia sai liu tan kanek tuan ida, kanek tuan marka ida ne’ebe ita sei la haluhan no sei akompaña ita iha ita nia moris tomak. Maibé, entre kualidade oioin ne’ebé dala barak atribui ba ita, mak ita nia reziliénsia. Ita-nia abilidade, maski hetan impaktu husi eventu aat liu, atu hatene oinsá atu fila fali, hamriik fali, harii fali, hakat ba oin,”nia afirma.
Nia salienta, ho ida ne’e maka lisaun ne’ebé tenke aprende hosi ida ne’e, no eventu sira seluk. Pasadu sira ne’e atu hanoin hikas, fó onra, maibé liuliu atu halibur lisaun sira ne’ebé tulun ema iha prezente atu hetan solusaun no dalan atu planeia ba futuru. Tanba istória, koñesimentu, no estudu istória nian atu evita repete sala sira ne’ebé hanesan no atu hili lisaun sira ne’ebé sei ajuda Timor iha futuru.
“Dalaruma ita sai preokupadu liu ho pasadu no haluhan saida maka pasadu ne’e hanorin mai ita. Vida foun, moris foun. Saida maka joven sira ne’e, jerasaun Santa Cruz nian, hanorin mai ita liuhosi sira nia asaun sira, sira nia organizasaun, sira nia maneira desinteresadu, aten-barani atu hasoru sira nia opresor sira, liuhosi sira nia destakamentu, korajen, no dedikasaun totál ba kauza ida,”Tenik nia.
Nia halo ezemplu ida katak , saida maka foinsa’e sira ne’e fó ba jerasaun sira ohin loron nian? Ba joven sira ohin loron nian? Valór saida maka ema bele foti hosi asaun 12 Novembru nian? Aten-brani, vitória hasoru tauk hasoru okupante sira, laran-luak, balun fó sirania vida, solidariedade ho povu, la husu buat ida, hein de’it atu ema rona, destakamentu, la simu moris nu’udar tuir loloos, pelu kontráriu, hamutuk ho luta ida ne’ebé sai tiha ona Timoroan hotu nia luta. Sira hatudu signifikadu ba moris. Ida-ne’e maka luta ba libertasaun.
Hanesan foinsa’e rihun ba rihun seluk ne’ebé hamutuk no partisipa iha luta iha foho nu’udar gerrilleiru, ne’ebé abandona buat hotu, estudu, família, serbisu no aguenta deskonfortu lor-loron, risku no perigu konstante, maibé ho kilat iha liman mantein ahi-lakan libertasaun nian ne’ebé lakan maka’as. Ida-idak tuir sira nia dalan rasik, hala’o papél ne’ebé la hanesan, iha foho ka iha sidade no aldeia sira, espíritu rezisténsia nian ne’ebé hanesan, vontade atu luta ne’ebé hanesan, korajen no determinasaun ne’ebé hanesan, dedikasaun ba esforsu rezisténsia nian, mak valór sira no ezemplu sira ne’ebé tenke tau iha konsiderasaun ba jerasaun atuál sira.
“Tanba ne’e luta ohin loron nian mak atu kontinua serbisu no estuda hodi hamenus obskurantizmu, hodi hadi’a ema nia kondisaun moris, hodi dezenvolve nasaun, hodi tulun hasoru dezafiu sira ne’ebé sosiedade atuál sira hasoru. Karik ida ne’e maka dezafiu seguransa nian, la’o hamutuk ho dezenvolvimentu no teknolojia foun sira, kombate ameasa globál sira ne’ebé afeta ita nia sosiedade sira, krize klimátika sira, emerjénsia hosi IA, dezenvolve teknolojia foun sira, no hadi’a ita nia eskola no universidade sira hodi prepara ba futuru jerasaun foun sira nian,”nia dehan.
Ho ida ne’e. luta hasoru desinformasaun, partisipasaun ativa iha vida nasaun nian, tantu iha organizasaun partidária ka iha organizasaun ba objetivu seluk, mak omenajen di’ak liu ne’ebé bele fó ba foinsa’e sira iha tinan 1991 nian.
“Nune’e ita hasoru hela faze foun ida iha dalan ba libertasaun no atu garante independénsia ne’ebé maka manán ho susar. Laiha buat ida maka garante iha tempu atuál. Ambiente seguransa globál ne’ebé ita hela ezije esforsu konstante, atensaun, no dedikasaun atu evita forma foun sira dependénsia nian, atu garante ita nia seguransa, no atu harii futuru ne’ebé nabilan no nabilan ne’ebé ita hotu hakarak,”nia hateten.
Tanba ne’e omenajen no lembransa di’ak liu ne’ebé bele fó ba foinsa’e sira jerasaun Santa Cruz nian mak fó onra ba sira nia luta, hodi iha sira nia ezemplu dedikasaun no sentidu partisipasaun ativa no responsável hodi hadi’a destinu nasaun nian. Atu sai krítiku lahó sai destrutivu, hodi espresa opiniaun sira ho nakloke no iha regra sira hosi sosiedade sira ne’ebé evoluidu ne’ebé respeita prinsípiu sira demokrasia nian no defeza direitus umanus nian, hodi uza meiu sira ne’ebé agora luan liu iha dalan ida ne’ebé responsavel, maibé leal no korajozu iha defeza ba direitu no kondisaun sira povu nian.
“Ita tenke matan moris, aproveita oportunidade sira ne’ebé oferese mai ita, ba benefísiu ita nia dezenvolvimentu no evolusaun ita nia rain nian. Se ida ne’e la’ós kazu, entaun esforsu ne’ebé maka gasta hosi mane no feto rihun ba rihun, joven no katuas, ne’ebé maka luta ba libertasaun nasionál durante tinan barak, sei sai saugati de’it,” nia dehan.
Masakre Santa Cruz hanesan momentu istóriku ida, marku ida liu fali kanek tuan ida, ezemplu ida ba moris foun, iha futuru. Partisipante sira maka mártir sira, eroi balun, sira hotu, no sira hotu hetan sira nia fatin iha Timor nia istória ne’ebé naruk ona.
“Ita nia devér ohin loron maka hanoin fali sira no fó onra ba sira, maka atu manán esforsu husi jerasaun sira ne’ebé mai antes ita,” nia konklui.
