Reportajen David da Costa
Junta militár iha Myanmar amesa embaixador Timor-Leste, atu sai husi Myanmar, Tanba ne’e, Primeiru Ministru (PM) iha esperansa katak Tribunal sei arkiva tiha prosesu investigasaun kona-ba kazu junta militar ne’ebe komete krime funu hasoru umanidade no kontra ninia Povu rasik rasik iha Myanmar.
Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten, desizaun husi junta militár Myanmar nian ne’ebe maka espulsa reprezentante Timor-Leste nian iha Myanmar, tenke respeita sira nia desizaun, tanba ne’e Timor-Leste laiha kbiit atu halo julgamentu ba problema nasaun seluk nian.
“Sira hasai desizaun ita respeita, ita mós temi katak, justisa ne’e justisa nian, mais ita sente katak, ita laiha kbiit atu ba halo julgamentu ba buat sira ne’ebé akontese iha rai seluk nian,” dehan Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, ba jornalista sira iha palasiu Prezidensia bairo-Pite, Kinta 19/02.
Tanba ne’e, Tribunal iha Timor-Leste sei halo arkiva ba kazu Myanmar nian ne’ebe maka grupu husi Myanmar The chin Human Rights organization (CHRO) ne’ebe apoiu husi Accointability Project (MAP) mai hato’o keixa atu loke prosesu investigasaun ba junta military nia ne’ebe komete krime funu nian hasoru umanidade iha Myanmar.
“Ne’e duni, mak ita espera katak, iha Tribunál, Prokuradoria mak arkiva tiha. Tanba ita rasik mós bainhira ha’u lori dokumentu krime funu nian, ne’ebé komisaun rekonsialiasaun verdade justisa hasai hamutuk ho Indonézia, asina hamutuk estadu rua kona-ba krime hotu-hotu ne’ebé Indonézia komete iha Timor hotu,” nia dehan
Nia haktuir, maibé balun la tau karik tanba ema laiha ona, haluha tiha ona mais, ema hotu asasinatu masakre tau hotu, no Timor rasik mós oho malu tau hotu ba entrega Sekretáriu Jerál ONU Kofianan no dehan ba nia verdade labele bosok.
Tanba ne’e, verdade mak ne’e, saida mak akontese tinan 24 iha ne’eba mak ida ne’e, mais hakarak atu dehan la buka justisa dehan atu haruka ba Tribunál Internasionál, taka ona.
“Ba ami pasadu, pasadu, saida mak ami hakarak ida ne’e dehan labele repete iha futuru, ha’u lori mós ba komisaun Direitus Umanus iha Zenebra mós diskute kleur ho ONG sira. Ne’ebé oho ita rasik, tanba ita la fó kulpa ba ema sira ne’ebé mai oho ne’e, kulpa ne’e la’o liu sira,”
Maibé kona-ba kazu Myanmar nian Timor-Leste laiha kompetensia, tanba ne’e husik tiha sira nia kazu ne’e, tanba Timor-Leste laiha kbiit atu halo julgamentu ba kazu krime funu ne’ebe junta militar halo hasoru povu Myanmar ne’ebe Junta Militar iha Myanmar hatene ida ne’e.
“Mais iha kazu ida Myanmar agora ne’e ita laiha kompetensia, tanba ne’e mak husik liu tiha ba, tanba uluk mós ha’u dehan ida ne’e karik mak kontinua ita la tama ASEAN sai problema tiha, mais to’o ida ne’e ha’u bele dehan de’it katak, ita laiha kompetensia atu halo buat ida ne’e. Impaktu mak ne’e, mais se ita dehan, ita laiha kbiit atu halo julgamentu sira ne’e entaun sira mós rona, sira mós hatene,” nia subliña.
Entertantu, antes ne’e iha loron 13 Janeiru 2026, Diretór Ezekutivu hosi The Chin Human Rights Organization(CHRO), Salai Za Uk, hanesan mos xefe delegasaun, hatete, keixa kriminál ne’ebé grupu hato’o ona ba Prokuradór, inklui evidénsia kona-ba violasaun koletiva hasoru feto isin rua ida, masakre ba ema na’in sanulu, inklui jornalista ida no labarik mane ida ho tinan 13, oho Pastor Kristaun ida no Diákonu na’in tolu, militár sira mós halo atake aéreu indiskriminadu hasoru ospitál ida, no hamate pesoál médiku na’in haat no pasiente na’in haat.
Tanba ne’e responsabilidade ba krime sira ne’e, bele hala’o iha Timor-Leste tanba, tuir prinsípiu jurisdisaun universál ne’ebe existe iha direitu internasionál, autoridade husi estadu seluk, inklui Timor-Leste, bele foti asaun, independentemente vítima sira hela iha ne’ebé, no kriminozu sira hela iha ne’ebé, no independentemente país ida ne’ebé mak ema sira komete krime.
No krime sira ne’ebé Junta Militar komete iha, Myanmar halo parte “kampaña violénsia ida ne’ebé planeadu, sistemátiku, jeneralizadu, injustu no indiskriminadu hasoru ema sivíl sira, liuliu ba ema kristaun sira, ne’ebé konstitui maioria iha Estadu Chin.
Tanba ne’e, haree ba pozisaun konsistente kona-ba direitus umanus husi lider polítiku prinsipál Timoroan sira no lian influente sira seluk iha país ida ne’e, Tanba sira fiar katak justisa iha Timor-Leste ne’e bele responde ba povu Myanmar nian iha tempu badak.
Maibé ho keixa husi grupu The chin Human Rights organization (CHRO) ne’ebe apoiu husi Accointability Project (MAP) ida ne’e maka, iha loron Domingu 15 Febreiru 2026, Junta militár iha Myanmar nian espulsa reprezentante másimu Timor-Leste nian iha Myanmar, tanba desizaun ne’e mosu hafoin Tribunal Timor-Leste atu loke kazu legál hasoru junta militár Myanmar ne’ebe alegasaun krime funu no krime kontra umanidade.
