Reportajen Umbelina dos Reis
Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), realiza atividade programa hosi governu Austrália , toos ba moris di’ak (TOMAK), programa ne’e foka liu ba agrikultura inkluzivu nia oinsa ema ho defisiénsia bele hetan oportunidade hodi buka moris iha vida agrikultura nia, nune’e RHTO iha komitmentu ba governu Austrália hodi kontinua programa TOMAK ne’e ba oin, programa ne’e finansia hosi governu Austrália ne’ebe hahu iha tinan 2023-2026.
Diretor Ezekutivu Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), Joaozito Dos Santos hateten, To’os ba moris di’ak (TOMAK), mak programa ida hosi governu Austrália nian, ohin formalmente taka ona tanba durasaun ba programa refere hotu ona iha tinan ne’e. Tinan 2023 Programa refere lao iha munisípiu Bobonaru, Vikeke no Baucau.
“Ita sente kontente tanba programa ba atividade refere ohin aprezenta ona rezultadu no agrikultura ne’ebe inkluzivu no sistema ne’ebe mak foun. Inklui grupu empresta rai osan (Greo), no mos fo formasaun ba ema ho defisiénsia sira, nune’e oinsá mak bele halo atividade konaba agrikultura no oinsá bele sustentabilidade ai-han ne’ebe nutrisaun di’ak ba ema ho defisiénsia (EhD). Agradese tanba ohin ami simu ona manual konaba oinsa halo instalasaun hydroponics nune’e ami hetan apoiu buat lubuk hosi programa toos ba moris di’ak.” Dehan Diretor Ezekutivu Ra’es Hadomi Timor Oan, Joaozito Dos Santos ba Jornalista sira, iha edifísiu RHTO, Taibesi, tersa-feira, 24/02.
Nia dehan, Produsaun hosi munisípiu tolu ne’e produsaun ne’ebe barak liu mak modo, kanko no alfase. Produtu seluk sira seidauk halo tanba haree hotu ba mudansa klimátika por ezemplu iha Dili ita labele kuda strobery sira ne’e tanba klima rai manas.
Nia dehan, hosi munisípiu tolu ne’e benefisiáriu ba programa ba toos moris diak (TOMAK), hamutuk uma kain tolu-nulu (30), sira asesu ba hydroponics no grupu rai empresta osan (GREO), nune’e ita sente programa ne’e diak tebes ba ema ho defisiénsia (EhD), sira nune’e maske programa mak hotu maibe ita iha komitmentu ba governu Austrália hodi kolabora ho governu Timor-Leste hodi kontinua nafatin programa TOMAK nune’e bele apoiu nafatin ema ho defisiénsia (EhD) sira liuhosi agrikultura inkluzivu.
“Grupu emprestimu ne’e grupu mak rai osan, membru grupu rai osan hamutuk depois mak empresta fila-fali hodi halo ba sira nia atividade sira hanesan hakiak fahi ka kuda modo ka atividade seluk. Objetivu ne’e atu apoiu sira nia nesesidade báziku no ekonomia familia.” Nia dehan.
Programa toos ba moris di’ak (TOMAK), ne’e programa hosi governu Austrália nian ne’ebe apoiu ba ema ho defisiénsia (EhD), sira liuhosi setór ekonomia, agrikultura no nutrisaun. Maibe orsamentu ne’e governu Austrália mak apoiu ba programa TOMAK, nune’e RHTO kolabora hamutuk hahu hosi tinan 2023 hahu hosi faze da-ruak, espera iha futuru programa toos ba moris di’ak bele alarga mos ba munisípiu seluk.
Iha fatin hanesan Benifisiariu, Julio da Costa hateten, nu’udar benefisiariu ba programa toos ba moris di’ak (TOMAK), sente kontente tanba liuhosi programa grupu empresta rai osan nia bele uza hodi sosa ba modo musan fila-fali hanesan kuda modo, alfase no kanko.
” Bainhira ami halo produsaun hotu nia rezultadu ami drop ba familia sira ne’ebe presiza, rendimentu oituan ne’ebe ami hetan hosi produsaun koperativa ne’e bele sustenta ba nesesidade loro-loron nian.” Nia dehan.










