FITUN, Loriku no Demonstrasaun 12 Novembru
Ba demonstrasaun 12 November 1991 nian, ne’ebe tuir planu atu halo hasoru Delegasaun Parlamentu Portugal nian ne’ebe atu mai iha inisiu fulan Novembru nia laran. Mabe ikus mai vizita Parlamentu Portugal nian ne’e kansela tiha. Hosi fulan Jullu ho Agostu ne’e organizasaun resistensia sira kontaktu malu ona. Ita serbisu makas halo preparasaun. Prepara espanduk no kamizola proprio FITUN nian. Ita prepara kamizola metan ho emblema FITUN.
Iha tempu ne’ebe numeru joven ne’ebe reziste aumenta. Tan joven sira komesa lao iha Dili laran ne’e la tauk ona. Sira tau kamizola anti Indonesia, Saya Anak FRETILIN Anti Republic Indonesia (SAFARI). Barak husik fuuk naruk, tau tersu, no tau kamizola metan. Ita komesa hatudu ona katak ita lakohi integrasaun ho Indonesia.
Prosesu halo preparasaun lao dadaun. Kuandu iha dia 27 kalan atu tama ba dia 28 Outubru akontese trajedia iha Igreja Motael no oho Sebastião ne’ebe halo hosi Garda Paksi ne’ebe Indonesia forma ho apoio militar Indonesia nian. Iha konfrontu ne’e sira nian ida mos mate.
Ho Sebastião nia mate organizasaun juventude rezistensia sira buka malu. Spanduk ho kamizola sira ne’ebe prepara ne’e sei uza hodi halo manifestasaun ba hakoi Sebastião nia isin lolon. Altura ne’eba ne’e hakoi Sebastião ne’e lokraik tarde ona, ho familia ho labarik mos barak, tan ita sai husi igreja tarde ona to’o iha Santa Cruz mos kalan ona. Entaun iha tempu ne’eba ita so hakilar deit mak Viva Xanana, Viva Timor-Leste, Viva Povu Maubere, Viva FRETILIN, Viva Ukun Rasik-an. Depois ne’e ita hamutuk iha mate uma Vila Verde, ita kordena malu entre organizasaun sira atu oinsa aifunan moruk ne’e ita atu halo asaun pasifika ida, manifestasaun ida boot liu tan.
Organizasaun Fitun prepara nia kamizola hotu ona. Irmaun Porfiru lori karta ida mai hau. Karta husi maun Xanana ne’ebe hatete katak FITUN labele uza atributu FRETILIN Iha Timor Unidade Nafatin. Ho razaun tanba joven husi partidu hotu altura neeba ne’e, partidu ne’ebe lakoi ukun rasik an mos hamutuk ona ho FITUN. Altura ne’eba maun Mahudu dehan muda naran ne’e uituan, ne’e para joven hotu-hotu simu ita no hamrik iha oin. Entaun ita nia kamizola FITUN ne’e ita troka ba Loriku. Ita avizu fali ba membru sira, tenke lori fali kamizola mutin mai mak ita cetak fali tau naran Loriku. Altura neba Estaqui ho Gracindo sira mak halo duni iha hau nia uma kuluhun, halo mos ho spanduk sira.
Iha preparasaun ne’e FITUN nia kuadru sira hosi munisipiu husu atu mai hotu Kuluhun. Sira tun mai toba hotu iha uma kuluhun iha dia 11 Novembru kalan. Iha kalan ne’e duni grupo Polisia Indonesia nian mai asalta uma Kuluhun. Sira kaer maun kamarada Bonifacio Magno lori ba POLDA (Polisi Daerah). Iha kalan ne’e duni Kamarada Boni fila fali para atu konvense hau atu FITUN labele tuir manifestasaun aban nian. Nia husu atu kuadru sira hosi munisipiu ne’e atu fila ba ida-idak nia munisipiu. Iha tuku 4 dadersan sedu hau hasoru fali maun Boni dehan FITUN prepara tiha ona.
Halai Ses Hosi TNI-nia Asaltu
Altura neba ita hetan ameasa husi TNI hateten katak se halo manifestasaun agora rai-kuak 3 iha Tasi Tolu, 3 iha Tibar , 3 Iha Hera ne’e prepara ona ba ita. Entaun ita hasai fali avizu ida iha tempu neba husu idade sira husi ita nian ba kraik ne’e labele tuir. Tanba situasaun aban ne’e situasaun la diak, situasaun aban ne’e mate nian. Ferik sira mos altura ne’e mehi la diak hotu.
Iha dader tuku 5 nune’e hau nia uma hetan asaltu altura ne’eba husi Mayor Gerhana ho tentara Linud 700, sira ba ho kareta hino (trek militar) 4. Sira tama iha uma madrugada, hau iha hela maun Boni nia uma. Ami koalia hela kona ba FITUN labele tuir manifestasaun ne’e. Maibe tarde tiha ona, ema barak lao tiha ona mai Igreja Motael ona. Labele duni ona atu satan. Maun Boni dehan, “tan se hau nia alin ne’e mak FITUN tuir, hau hetan hukuman mati”. Hau dehan ba nia “maun agora ne’e membru hotu, kuadrus sira hotu prepara tiha ona. Situasaun ne’e hau labele trava”.
Entaun hau halai husi maun Boni nia uma, hau mai hau nia uma, too uma hino TNI trankadu Mayor Gerhana ho nia anak buah nakonu tiha ona. Hau ba fali uma tanba iha bote rua, ida ho spanduk ida iha laran, ida seluk ho kamizola mak iha laran. Balun sira lori ba Motael ona. Hau halai tama ba uma, hau leba bote ne’e halai sai. Hau halai sai husi sira nia le’et. Halai liu tiha mak sira foin hakilar, “itu dia” mais hau halai liu ona. Hau mai to’o iha SD Bemori ne’e, Tia Nita Soriano mak ajuda hau. Nia fo kamiza ho sapatu hau hatais iha Bemori, hau sae taxi, hau mai Igreja Motael, kuandu hau ho Nando Gulit to’o Igreja Motael missa ona.
Hotu tiha Misa ne’e ita halo manifestasaun ba Santa Cruz. Iha dalan iha akontesementu ne’ebe halo kanek ita nia maun-alin balun no mos parte sira nian. Bainhira tiru iha Santa Cruz hau konsege halai no bele moris. Maibe kuadru FITUN nian lubuk ida hetan kaer, inklui Nando Gulit, Maun Boni, ho Abessi. Tempu ne’eba hau subar deit tanba hau presegidu ona. Sira hakarak kaer kedas hau antes ne’e.
Hafoin Masakre, La-Hakiduk, Kontinua Organiza
Depois akontese 12 Novembru, rede klandestina nian, ligasaun entre frente armada, frente diplomata ne’e lao ladun diak tiha altura ne’eba. Atividade klandestina para tiha uituan, Indonesia kontrola makas ba movimentu ema nian. Kolega barak, balun mate, balun kaptura no kastigu. To’o tinan 1993-1994, kolega balun fila husi kastigu, ita komesa buka malu fila fali. Atu nune’e ita nia funu ne’e labele para deit iha altura neba. Ita nia prinspiu ida iha juramentu nian FITUN nian katak mate ka moris ukun rasik-an.
Ita sente ona katak difisil liu maka akontese 12 Novembru ne’e. Ita rona duni funu uluk ita halai iha funu nia laran, ne’e ita sei kik-oan. Depois ne’e ita haree ho matan katak militar Indonesia, buat neebe ita sira halo iha ailaran laos propaganda. Kaptura no oho ne’e laos bosok, tebes akontese duni. Se iha Dili laran estudante joven mos sira tiru entaun iha ailaran ne’e at liu. Maibe istoria akontesementu ne’e invez halo tauk ita, pelu kontrariu halo ita brani liu tan atu halo asaun. Ita hakarak hatudu ba mundu katak Indonesia nia prezensa mak nee sira asasinu.
Iha tinan 1992 nia laran hau hetan kaptura no kastigu hau iha Posto Administrativo Quelicai. Hotu ida ne’e hau kontinua kontaktu ho ita nia FALINTIL ho ligasaun direta ho Komandante Nino Konis Santana, liu husi estafeta José Tai Lelo ‘Malus Tahan’. Bainhira atividade klandestina lao makas fali ami konsege halo manifestasau pasifika ida iha Estrada Kuluhun-Becora hodi simu visita husi Enviado Especial Nações Unidas Senhor Amos Wako iha 1993. Ami proveita ninia rute viajen, wainhira visita tiha prizoneiru sira iha prizaun Bekora. Hafoin ida ne’e sira kaer fali hau no kastigu iha SGI, Colmera, Díli. Ita laos halo deit manifestasaun maibe mos halo serbisu apoio oioin ba FALINTIL sira, inklui lori Pai Zito no Antonio Niki Mutin. Fo mos mos protesaun ba lideransa sira mak tama sai Dili laran.
Iha fulan fevereiro, tinan 1999, hamutuk ho lideransa rezistensia juventude sira seluk ami ba hasoru Sr. Kay Rala Xanana Gusmão iha Salemba, Jakarta hodi simu orientasaun atu prepara, koordena no organiza ba Konsulta Popular. Iha tinan 1999, hafoin fila husi Salemba, Jakarta, hamutuk ho maun-alin juventude resistensia sira hari PRESIDIUM Juventude Lorico Asu-wain-PJLA ne’ebe ikus mai transforma ba Conselho Nacional de Juventude de Timor-Leste (CNJTL).
Husi prosesu ne’e tomak, ita bele hare’e no banati tuir. Ita nia situasaun ne’e ita kontinua jerasaun sira 1974 – 1975 nian. Ita nia vida tomak luta ba prosesu ida atu ukun rasik-an. Ho situasaun ida difisil tebes. Indonesia ne’e nia altura neba ho rejimi laos fraku. Rejimi ida ke bo’ot tebes no forte.
Lia ikus ba oan-joven sira
Tinan barak ita fo ita nia tempu ba rai ida ne’e atu sai diak, no rai ne’e tenke sai diak duni.
Saida mak hau hakarak hato’o ba joven sira, iha buat ki’ik ida deit. Husu sira atu haree referensia ne’ebe joven resistensia halo ona ne’e. Agora nee sira nia obra maka saida? Sira nia dever maka saida? Sira tenke fo ulun no tempu tomak ba eskola deit. Ohin loron iha treinamentu, kursu barbarak, iha fasilidade oioin. Era ida agora ne’e era tekonolojia, sira tenke aproveita, para atu halo saida, para ita jerasaun resistensia ne’e haree katak ukun an ne’e iha valor, no sira jerasaun tuir mai ne’e iha duni hanoin atu dezenvolve ita nia rain.
Marito Mota husik hela saida?
Marito Mota laos lider juvenil babain maibe lider ida ho determinasaun forte ba saida mak nia fiar. Nia mak fonte ida hosi jerasaun 1974 nian ho jerasaun hafoin 1999 nian. Nia dedika-an ba klandestinidade, iha sidade, ba ai-laran, hetan tortura, sobrevive hosi masakre maibe fiar metin nafatin no iha esperansa bo’ot ba luta ukun rasik-an nian.
Marito Mota nia pasazen moris tomak laos hatudu deit buat los nian, maibe nia koalia mos kona ba buat sala sira. Nia lisaun moris nian hanorin joven sira kona ba persistensia no paisaun ba saida mak o fiar atu muda, pratika etika antes atinji o nia hakarak, sai joven ne’e forsa ida, laos dekorasaun ba dezenvolvimentu deit, no tau iha oin unidade hafoin konkista identidade hamutuk nudar nasaun, nudar estadu.
Marito Mota la iha ona, nia ba ona iha mundo seluk. Maibe memoria juramentu nian, memoria luta nian, hatudu katak atu atinji saida mak ema barak hakarak, hanesan ukun rasik-an, sempre iha presu mak tenke selu, no nia selu ona ho nia moris.
