Umbelina dos Reis
Negosiante Maria de Fatima Bareto (32), ho nia kaben Amansio Pereira (40) iha oan na’in 3. Feto ida eskola iha eskola sekundária 4 de Setembru, mane ida eskola iha eskola Nobel da Paz, sira iha mos oan ikun ida ne’ebé ho kondisaun difisiente fíziku, mak hakarak eskola maibé ho nia kondisaun mak nia sofre no la iha kadeira roda, nia inan-aman labele permite nia ba eskola.
Neon Metin dada lia ho Maria ho Amansio sira nia oan ho difisiente fíziku, Maria José (14), saida mak nia sente no hakarak. Ba Neon Metin nia espresa nia sentimentu dehan, nu’udar feto ida ho kondisaun defisiente loro-loron iha uma sente triste tebes, nia haree ema sira la’o, maibé nia labele tanba la iha kadeira roda ne’ebé bele fasilita nia la’o ba mai, nia mos hakarak tebes atu hetan edukasaun hanesan nia belun sira seluk.
“Durante ne’e ha’u mos hakarak asesu ba edukasaun, maibé ha’u la iha kbiit atu la’o ba mai, nune’e husu ba Na’i-ulun sira ne’ebé rona ha’u nia lian no halerik hela ne’e ajuda netik ha’u ho kursi roda ida, hodi nune’e ha’u mos hakarak asesu ba eduksaun iha públiku, tanba durante ne’e ha’u nia kondisaun la permite hodi la’o ba mai,” dehan Maria José ho esperansa bele hetan kadeira roda no bele asesu ba edukasaun.
Maria de Fatima Bareto hanesan inan ne’ebé domin boot, sempre suporta nia oan Maria José ne’ebé ho kondisaun difisiente. Nia sempre uza maneira oi-oin hodi halo haksolok nia oan sira, maibé ba inan ne’e labele hola kadeira roda ba nia oan tanba kbiit lato’o. Nia konta, nia oan sempre dolar ba mai hosi uma laran ba varanda, dala ruma mos dolar sai husi uma hodi ba halimar ho labarik viziñu sira, maibé ho nia kondisaun hanesan ne’e, labarik balun la komprende halo deskriminasaun ba nia, goza, hamnasa, dala ruma mos tuda nia ho fatuk ki’ik oan sira, konfesa Maria ho laran triste ba nia oan feto nia kondisaun moris.
Inan ne’e konta, nia oan hakarak la’o sai, no hakarak tebes asesu ba eskola maibé labele tanba kondisaun la’o la di’ak. Nia dehan uluk nia ona sei tinan 10, sempre ko’us maibé agora halo ona tinan 14 ko’us dook labele ona. Susar liu tan mak durante nia moris ho kondisaun refere nia inan mesak mak ko’us, fo haris, fo hatais, tanba nia la toman nia pai ho nia bin sira.
“Molok ha’u ba fa’an nasi kuning, primeiru ha’u tenki atende uluk nia, depois mak foin ba fa’an nasi kunig, ho nune’e difikulta tebes ha’u nia moris loro-loron, maibé ha’u tenki simu realidade,” inan Maria de Fatima haktuir realidade moris mak nia hasoru.
Iha parte sorin, Maria de Fatima nu’udar inan ida, loro-loron fa’an etu iha dalan ninin, Semitériu Santa Cruz nian hodi sustenta presiza uma laran, no ajuda nia la’en ne’ebé servisu nu’udar kondutor.
Inan ho oan na’in tolu ne’e konfesa situasaun moris mak nia hasoru, ba nia tenki ajuda nia kaben buka osan, no hanesan inan ida tau matan mos ba nia oan feto mak ho kondisaun difisiente ne’ebé tama ba idade 14 ona, tanba presiza atende nia presiza sira, nia sente todan tebes. Maria dehan, nesesidade báziku feto nian, nia oan presiza barak, nune’e nu’udar inan ida nia mos tenki esforsu buka osan hodi sustenta nesesidade uma laran.
“Nune’e servisu mai ha’u todan mak nia, tanba idade mos boot ona depois nia mos hetan ona menstruasaun entaun presija nesesidade báziku ba nia loro-loron mak hanesan Popok, Softex, tanba nia kondisaun la hanesan ho labarik sira seluk, tanba ko’us de’it la’o la di’ak,” haktuir Maria ba Neon Metin iha Semitériu Santa Cruz, 11/11.
Nia espresa, mezmu fa’an de’it nasi kuning iha estrada ninin Kintal Boot, Santa Cruz maibé nia sente kontente tanba liu husi ne’e mak bele sustenta sira nia moris loro-loron no hare nia oan sira inklui oan ho kondisaun difisiente ne’e.
Nia dehan, durante ne’e sira halo ona karta ba iha Ministériu Solidariedade Sosial hodi husu apoiu kadeira roda ba nia oan, maibé seidauk hetan resposta to’o ohin loron, tanba ne’e liu husi loron feto nian, “ha’u aproveita mos husu tulun ba Na’i-ulun sira ho haraik aan, karik bele ajuda netik ha’u nia oan ho kursi roda, tanba ha’u nia oan mos durante ne’e nia hakarak tebes asesu ba edukasaun maibé ami família sira laiha kbiit atu sosa kursi roda ba nia, tanba kursi roda karun,” Maria hato’o nia sentimentu triste ho matawen ba jornalista Neon Metin.
Iha sorin seluk nia rekomenda ba governu karik aban bairua labele taka fatin ne’ebé sira fa’an sasan ba Semitériu Santa Cruz, iha serimonia boot balun besik Santa Cruz labele bandu mos sira fa’an sasan.
“Tanba ha’u nia oan defisiensia ne’ebé ha’u labele fa’an sasan dook husi ha’u nia uma, tanba ha’u nu’udar inan tenki besik hela de’it ha’u nia oan defisiensia ne’e,” dehan Maria.
