Home Notisia Komandante Lobo-Dara: Imi Bele Oho Ha’u, Timor Sei Ukun-Rasik Aan

Komandante Lobo-Dara: Imi Bele Oho Ha’u, Timor Sei Ukun-Rasik Aan

673
0
Hakerek nian Carlos Saky halo aprezentasaun konaba livru. [Foto: Adroaldo | 20.07.2023]

Reportajen Adroaldo ‘Saretukau”

Imi bele oho ha’u, maibé Timor sei ukun-rasik aan… Rende ha’u la rende, ita mate ema seluk sei ukun aan. Pátria ou Morte! A Nossa Vitória é Certa! A Luta Continua!” – Komandante Lobo-Dara, 1979.

Fundador RENETIL, Carlos da Silva “Saky” hakerek livru ho títulu “Komandante Lobo-Dara: Luta, Sakrifísiu no Vitória”. Saky hatete, iha livru ne’e hakerek Komandante Lobo-Dara nia  jornada wainhira sei ki’ik to’o luta luta rezisténsia no formasaun iha rai li’ur. Alein de ne’e mos hakerek natureza Postu Watulari nia rikusoi, povu sira oinsá. Hakerek mos Komandante Lobo-Dara nia genealójika ka família sira, moris no boot iha ne’ebé, hosi ne’ebé, no hela iha ne’ebé. Enkaixa mos iha livru ne’e revolta 1959 ne’ebé Komandante Lobo-Dara nia aman rasik envolve ho nia família sira hotu ne’ebé hetan oho.

Hakerek na’in Carlos Saky ba Neon Metin hafoin lansamentu iha Arquivo e Museu da Resistência Timorense hato’o katak, Komandante Lobo-Dara “iha Timor, barak liu nia dedika aan ba militar entaun nia sai Komandante Rejiaun primeiru iha Liquiça, depois sai kolaborador iha fronteira norte. Depois, iha 1979 kuandu militar Indonézia sira kaer, nia lakoi rende entaun lakleur de’it sira lori nia ba oho i oho lakon tiha, to’o agora lahatene nia mate fatin, hatene nia mate iha Fatubesi mais lahatene oho iha oi-tuan ne’ebé tanba to’o agora la hetan nia rate.”

Resensiador ba livru Komandante Lobo-Dara, Barbara Oliveira, hatete, buat balu interesante hosi eskritor Saky nia hakerek mak nia halo ligasaun entre ema seluk nia esperiénsia hodi komprende di’ak liutan Komandante Lobo-Dara nia hanoin, no nia pozisaun, bele sai livru ida.

“Eskritor rasik hatete, susar atu kesi hamutuk, atu suku hamutuk istória i liu hosi istória ema seluk nian bele mos taka hanesan lakunas ka interpreta oi-tuan, oinsá mak mosu Komandante Lobo-Dara nia pensamentu, ninia dedikasaun, ninia luta rasik.” Barbara resensia Carlos Saky nia livru.

Ligasaun seluk ne’ebé Barbara nota mak, eskritor liga Komandante Lobo-Dara nia esperiénsia ho ema seluk nia esperiénsia. Liu hosi esperiénsia Lobo-Dara nia istória, ita mos komprende ema seluk nia istória.

Hakerek na’in Carlos Saky hato’o interesante tebes hakerek livru ne’e tanba Komandante Lobo-Dara nia aman hetan oho iha revolta 1959 iha Baguia, nia maun hetan oho iha Aileu iha 1975, no komamda Lobo-Dara rasik hetan oho iha Fatubesi-Ermera, buka ruin mos seida hetan, ikus nia alin ida mos hetan oho iha Lautem iha 1999. Familia ne’e kuaze mate hotu iha funu laran.

Seluk mak wainhira ba eskola semináriu atu sai Padre iha Portugal, hamutuk ho Ami Belo iha Salesiano maibé sira nia Superior hasai nia ho rajaun katak nia família envolve iha revolta 1959. Iha momentu ne’ebá Padre sira mos haree polítika la’os ba vokasaun, nune’e nia kumpre servisu Militar obrigatóriu iha Portugal no haruka ba Moçambique, no fila mai Timor iha Janeiru 1975.

Interesante seluk hosi livru ne’e tanba Komandante Lobo-Dara wainhira fila, nia lori mos livru barak hosi Vietnam, Cuba no fatin seluk. 

“Nia (Komandante Lobo-Dara) livru sira ne’e mai mak Komandante Xanana Gusmão iha ai-laran ba foti fali hodi estuda fali hodi diriji ita nia funu ida ne’e.” Hafoin mai nia dedika aan liu ba militar du ke polítika, dehan eskritor “Saky”.

“Interesante haker mos tanba iha ita nia luta ne’e, ema ida istória ida, entaun sesé de’it mak uluk envolve iha luta libertasaum ne’e ida-idak ho nia istor. Istória balu kolektivu, tanba istória balu tau hamut maibé istória balu mos istória individual.”

Entre tantu, Komandante Ernestu “Dudu” Fernandes, konta mos iha tempu uluk ne’e Komandante Lobo-Dara hanesan ema militar duni i nia louva ho Lobo-Dara nia polítika.

Alein de ne’e, veteranu Dudu mos enkoraja jerasaun foun sira atu nafatin aprende istória pasadu sira. “Livru hakerek ne’e di’ak tanba bele rai hela ba jerasaun foun haree iha ita nia ikun-aan ne’e. Livru Saky halo di’ak rai hela ba jerasaun foun hodi haree tuir, haree di-di’ak istória sira maun alin sira hakerek ne’e, estuda halo di’ak, ami mak halo buat barak iha ai-laran, ami louva tebes tanba mate mak ukun-aan ne’e.”

Fundador Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) no hakerek na’in Carlos da Silva L. F. R. S. Saky halo lansamentu no resensia ba nia livru ho títulu “Komandante Lobo-Dara: Luta, Sakrifísiu no Vitória”, kuarta-feira ne’e (19/07), iha Studio Mini Arquivo e Museu da Resistência Timorense.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here