Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Iha lansamentu livru Komandante Lobo-Dara ne’ebé hakerek hosi Carlos da Silva “Saky”, alin ikun hosi Komandante Lobo-Dara, Joana de Carvalho Pereira expresa nia sentimentu perdidu, triste, emosional, esperansa laek hodi konta tuir oinsá nia maun-alin rasik mate iha funu laran inklui Komandante Lobo-Dara ho naran kompletu Gregorio Basílio de Carvalho.
Oinsá ita nia sentimentu wainhira lansa ita nia maun Komandante Lobo-Dara nia livru? Ba Neon Metin, alin ikun ne’e ho matawen nakonu hatan,
“buat ida karik hanesan istória rai hela mai ami.”
Ho matawen nakonu, latahan atu konta hikas istória moruk be nia koko atu hanoin fila-fali iha pasadu, hodi hamonu liu nia matawen be mamar hodi konta koversa badak mak nia halo ho nia maun Lobo-Dara ho bin Madre Celeste iha momentu ne’eba.
“Iha momentu nia iha Portugal fila-fali mai, ha’u hetan nia kasete ida, nia ho nia feton Madre ne’e ko’alia ba malu, ‘nia alin feto (Celeste) ne’e hatete de’it dehan, maun! Di’ak liu o servisu haree mama, tanba mama ho faluk hatama ita, ita mai to’o Portugal, ne’ebé hodi haree mama, nia hatan nusa? Liafuan ida ke nia hatan ba nia alin feto ne’e, ha’u rona ha’u triste, ha’u nia mata-ben suli, tanba nia hatan dehan, ‘O Celeste, Leão, Joana ho Estavão iha ne’ebá, imi na’in haat haree mama, ha’u nia dalan seluk, ha’u haree ema barak nia moris ne’e ladi’ak ne’ebé ha’u nia dalan mak ba FRETILIN, ne’e úniku ha’u mak ba, família ida ne’e ha’u mesak mak ba.” Ferik be fuuk mutin da-dauk ona ne’e konta hodi hamoos nia matawen be sulin iha nia hasan.
Joana dehan, kasete ne’e lahatene iha ne’ebé ona maibé lakon tiha halo nia sente triste tebes tanba wainhira hanoin hetan nia maun ho bin ko’alia soke tebes nia fuan.
“Hanesan buat ida karik, sira mate hotu ona ita atu halo nusa? Nia ko’alia hela ida ne’e mak hanesan memória ida rai hela iha ha’u nia kakutak.” Joana haktuir istória moruk ne’e ho lian nakdedar ida be triste nian.
Tuur iha kadeira mean, hodi haku’ak hela nia maun domin nia livru, inan-ferik isin lotuk ne’e nafatin konta lia tatoli balu be nia bin hameno iha tempu ne’eba wainhira Komandante Lobo-Dara ho nia bin Celeste sai hosi Timor ba Portugal.
“Ida feto (Celeste) hatete mai ha’u dehan nune’e, Joana o hela haree ho mama, ami ba eskola boot ona ami sei ajuda haree fali mama ho imi sira ki’ik. Mais to’o funu ne’e sira na’in rua mate hotu, ha’u sente triste maibé ha’u atu halo oinsá, kala ami nia vida moris mak hanesan ne’e ona.” Joana konta hodi hanoin karik momentu ne’eba nia maun ho bin fila, família sei simu ho haksolok, no oras ne’e sira hamutuk hodi goja ikun-aan ne’e, maibé ida ne’e hela de’it ho memória moruk.
Komandante Lobo-Dara nia alin ikun Joana no Estevão de Carvalho “Rubi-Dara” ho família hotu nia memória de’it mak livru be hakerek no pinta hela nia maun Leão, Lobo-Dara no nia bin Madre Celeste inklui nia inan-aman no família matebian sira hotu iha livru ho títulu “Komandante Lobo-Dara: Luta, Sakrifísiu no Vitória.” Nia hatete katak sira na’in lima (5) nia moris nune’e ona. Ho hanoin la to’o, para tiha minutu balun hafoin Watulari oan ne’e tutan tan istória.
“Tanba ida ne’e mak ema labele husu ha’u, husu ha’u ne’e ha’u nia matawen sai, ha’u tanis.” Ho lian be rona nu’u ema kbiit laek hodi dehan “mak de’it mak ha’u bele konta”. Lia-fuan ikus rona be todan tebes ne’e mak hakotu ami nia dadalia ida kmo’ok nakonu iha tristeza nia laran, iha Studio Mini Arquivo e Museu da Resistência Timorense, kuarta-feira (19/07).
Sorin seluk Komandante Lobo-Dara nia alin mane da-haat Estevão “Rubi-Dara agradese tebes ba eskritor Carlos Saky ne’ebé hakerek sira nia maun Lobo-Dara nia istória, ida ne’e hanesan meiu ida hodi hamorin hikas família nia naran.
“Ha’u agradese tebes maun Saky ne’ebé hakerek ona livru ne’e, ne’e hanesan hamosu fali naran ami nia naran, Nunu-Malau 1958, tanba ami nia família mate hahú 1959 to’o 1999 foin para.” Estevão hato’o mos ho matawen nakonu.
Nia mos haktuir katak, Xanana Gusmão hato’o katak iha Watulari oan ida ne’ebé fo livru ba nia ne’e mak nia maun Komandante Lobo-Dara nia livru. “Ha’u nia maun rasik mak fo hatene maun Xanana momentu ne’eba, ne’ebé ba buka ami iha Wai-Bileki i ha’u mak entrega rasik livru ne’e ba Maun Boot Xanana ne’e, keta Maun Boot haluha mak ne’e mais, entrega livru ne’e ha’u mak entrega.” Livru hirak ne’e konabá oinsá halo revolusaun hodi reorganiza hikas funu ba ukun-aan.
Nu’udar alin, lia-fuan ne’ebé nia maun hato’o mak defende nia prinsípiu hodi luta ba ukun-rasik aan hodi povu moris ho rajoavel ka moris di’ak hodi sai hosi ukun kolonializmu, tanba dala barak wainhira nia kuran buat ruma sempre husu ba nia maun.
Nune’e eskritor Carlos “Saky” hatete livru ne’e tanba ema, istória ida. “Interesante hakerek mos tanba iha ita nia luta ne’e, ema ida istória ida, entaun sesé de’it mak uluk envolve iha luta libertasaum ne’e ida-idak ho nia istória. Istória balu kolektivu, tanba istória balu tau hamutuk maibé istória balu mos istória individual.”
Komandante Lobo-Dara mate iha Fatubesi-Ermera, maibé nia isin-mate seidauk hetan, foin da-dauk família sira buka tuir duni maibé nafatin seidauk hetan, nune’e foti de’it fatuk.
Fundador Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) no hakerek na’in Carlos da Silva L. F. R. S. Saky halo lansamentu no resensia ba nia livru ho títulu “Komandante Lobo-Dara: Luta, Sakrifísiu no Vitória”, kuarta-feira ne’e (19/07), iha Studio Mini Arquivo e Museu da Resistência Timorense.
