Reportajen Umbelina dos Reis
Ana, la’os naran loloos (39) iha oan na’in ualu (8), feto ida, mane hitu, oras ne’e fa’an ai-fuan iha terminal Becora, Dili, hodi sustenta nia oan sira no família uma-laran tanba nia la’en-kaben halo violénsia ba nia to’o sai difisiénsia fíziku iha parte ain, nune’e sira soe malu tinan 10 resin ona. Inan ne’e tenki sustenta mesak nia oan sira, nia laran taridu hanoin nia oan sira nia futuru atu sai oinsá los.
Iha terminal Becora, Ana fa’an nia sasan sira hanesan hudi tasak, ai-dila tasak, lakeru, ai-manas, foos, fore-talin. Nia dehan, nu’udar inan, nia tenki esforsu ba nia oan na’in 8 nia nesesidade loro-loron no futuru aban bairua nian, mezmu esforsu hirak ne’e seidauk to’o rohan maibé kontinua pasénsia hodi luta hasoru moris difisil ne’e.
“Nu’udar inan mezmu hetan defisiénsia fíziku ain hosi kaben/laen maibé esforsu nafatin ba oan sira loro-loron, tenki tuur iha estrada ibun hodi fa’an ai-fuan hanesan hudi tasak, ai-dila tasak, lakeru, batar da’an no modo seluk, hodi hetan netik osan para sosa foos no oan sira nia presiza loro-loron. Se ha’u la halo bisnis entaun atu tane liman ba sé? Tanba maun sira mate hotu ba rai ida ne’e, depois hola mane, mane soe tiha ha’u, hola fali feto seluk, entaun hakarak ka lakohi tenki buka rasik hodi sustenta oan sira. Entaun bainhira destinu ha’u mate ona mak oan sira haree malu la di’ak ne’e laiha buat ida, maibé ha’u sei moris ne’e tenki esforsu hodi haree sira, mezmu tuur iha dalan ninin mak buka osan rahun.” Inan ne’e konfesa ba Neon Metin ho laran triste, iha terminal Becora, kuarta-feira, 22/11.
Ho lian neneik, inan ne’e hatutan tan, “Ha’u nia kaben durante ami rua problema so’e malu ne’e nia nunka haree ba labarik sira nia nesesidade loro-loron, mezmu kazu to’o uma Mahon no tribunal deside fó formatu katak nia tenki haree labarik sira nia nesesidade maibé realidade nia la kumpri regra hosi Tribunal to’o ohin loron.”
Faluk oan 8 ne’e hola ai-fuan sira hosi foho mak fa’an iha Dili, la sente kole, la rende nia nafatin hakat hodi hasoru situasaun difisil sira. Inan ne’e konta, dala ruma la’o fa’an hanesan ne’e mak ema la hola entaun osan inan lakon hotu, maibé nia esforsu nafatin atu lori osan inan ne’e hodi augenta ba moris, nia haktuir tan, uainhira osan laiha liu tiha entaun nia bin sira fó osan oi-tuan hola fali sasan sira.
“Ha’u la’o sai mai fa’an sasan iha Díli hanesan ne’e, oan sira abandona hela iha foho ne’eba, maibé ha’u sempre korajen no mensajen hela ba sira katak mezmu ha’u la’o ba buka osan maibé hela tenki ba eskola tanba futuru iha imi nia liman rasik. Foun-foun hela ho familia maibé haree malu ladun di’ak, entaun ha’u esforsu halo uma ami na’in 9 hela ketak tiha iha uma ida hafoin ha’u husik labarik sira hodi la’o ba mai buka osan hodi sustenta oan sira nia nesesidade, tanba moris mesak hodi haree oan ne’e la fasil.” Nia dehan.
Ana konta ba Neon Metin katak, durante ne’e sira nia família la armonia tanba nia hetan violénsia bei-beik hosi nia la’en to’o nia sai defisiénsia fíziku parte ain nian, ne’e mak sira fahe malu to’o ohin loron.
“Loro-loron nia baku ha’u, bainhira nia husu osan ha’u la fó tanba osan laiha, no ha’u feto labarik ki’ik ne’e atu buka osan iha ne’ebé mak fó ba nia. Mezmu ami problema hela de’it hanesan ne’e maibé autoridade lokal labele rezolve tanba nia mane ne’ebé galak, mezmu nia halo sala maibé lakohi rekoñese nia sala.”
Nia dehan, uainhira sira problema to’o nia sai difisiénsia, problema ne’e lori ba Uma Mahon, no nia hela iha ne’ebá durante tinan ida, maibé nia la’en nafatin livre. Autoridade lokal no Polísia buka nia la’en entaun nia subar, “durante ne’e hosi parte uma mahon no tribunal buka nia maibé laiha tanba nia subar aan iha ne’ebé ita la hatene. Derepenti hosi uma mahon entrega ha’u ba autoridade lokal entaun nia mosu fali mai ona, entaun ha’u sente ne’e sira nia planu, ikus ha’u foti desizaun tenki hela ketak, tanba nia hola feto seluk ona.
“Durante ne’e labarik sira koko la’o hakbesik aan ba nia apa, hodi ku’u has iha uma primeiru ami hela ba ne’e, maibé nia apa lori katana duni sira atu oho tiha sira, entaun labarik sira ta’uk halai fila hotu mai ha’u. Entaun durante ne’e ha’u sente triste tanba moris iha terus no susar ‘tertekang’ nia laran no família sira mos haree malu ladun di’ak no maun alin sira mate hotu ba rai ida ne’e entaun laiha ema ida ne’ebé ami atu sedere aan ba.” Nia dehan.
Sorin seluk nia lamenta ho Programa Uma Kbiit Laek (UKL), tanba nia hakarak ba rejistu maibé autoridade lokal dehan “ami ne’e la tama iha kritéria ne’eba, nune’e ha’u husu tanba sá ami latama iha kritéria ne’eba, mane sira ne’ebé hatene tesi ai, hatene harii rasik uma, estadu rekoñese no fó Uma Kbiit Laek (UKL) ba sira, maibé feto moris mesak defisiénsia ain hanesan ha’u ne’e, tanba sá la tama kritéria ne’eba, entaun laiha resposta ruma husi autoridade lokal.”
Inan ba oan na’in 8 ne’e hakarak husu ba parte relevante sira atu tau matan ba nia ho nia oan sira ne’ebé oras hela mesak sein iha apoiu ruma, tantu hosi nia la’en rasik no ema seluk.
“Karik rona ami nia lian no halerik ba moris ida ne’e karik, tau matan netik mai ami kiak no mukit ne’e ba, tanba ha’u nia oan sira na’in 3 sei ki’ik no sei tuur iha banku SD, karik aban bairua sira boot hakarak asesu ba ensinu superior karik ha’u kontinua osan laiha atu haree sira, entaun nu’udar inan sente triste tebes maibé realidade moris mak hanesan ne’e ona.” Nia hato’o mensajen hafalun ho triste ba sira nia moris no oan nia futuru.
