Reportajen Umbelina dos Reis & Filomena da Conceicao
Oin lotuk tur iha rai, sadere ba odamatan ne’ebe halo husi besi, no savi metin ho kadiadu. Karik nia nia laran sente hela situasaun ne’ebe akontese ba nia, maibe susar ba nia atu espresa, bainhira hateke ba nia oin, hamnasa kiik hasoru ekipa Neon Metin.
Ines Pires idade 38, hela iha Bairo Pite, aldeia Terus Nanis, ho kondisaun moras mental, hela iha uma kiik ida, moris husi familia simplis ida, bainhira Neon Metin vizita nia uma, hare los ba odamatan besi, nebe savi ho kadiadu, no hateke mai liur maibe ho nonok dit. Ida ne’e kondisaun ne’ebe Ines hasoru durante tinan tolu ona, laos deit moras mental maibe mos defisiensia fíziku.
Ines nia uma dook husi estrada boot, bainhira ekipa Neon Metin hakat liu husi dalan kloot sira. Kondisaun uma ne’ebe Ines ho nia familia hela kloot liu ba sira atu hela mais menus 3×6 metrus, um kuartu rua deit. Ines hase Bondia bainhira ekipa Neon Metin vizita nia, nia toba fatin nahe ho kolusaun mihis ida, laiha sumasu, manta no ropa sira naklekar iha rai.
Tein ha-han ba ines iha liur de’it laiha dapur, iha sana ki’ik oan ida hodi nia mama tein ba nia hodi han.
Ines nia inan Felicidade Pereira idade 82, ba Neon Metin haktuir katak nia oan feto Ines moras mental no difisiensia fíziku tinan 7 ona, hahu nia estudu pre-primaria iha eskola Aimutin to’o klase 2, hafoin fila hosi eskola mai komesa isin manas durante loron 4, nune’e liman ain to’os isin mate hotu sira hanoin labarik mate ona, maibé lori rebusadu hodi habosok nia ibun book an hader fila-fali.
“Labarik sei moris hela, ita koko buka ai-moruk tradisional hodi kura, nune’e nia di’ak normal fali durante tinan rua. Liu tiha fulan hirak liu ba nia komesa moras fila-fali, halo ami familia la hakmatek tanba nia lao no halai arbiru, entaun ami foti desizaun tenke kesi korrente ba nia ain, momentu ne’eba ami ba fó hatene ba Pradet, mai to’o duni fatin hafoin kore fila-fali korrente haruka ami lori ba ospitál simu ai-moruk nia komesa di’ak ona oituan.” Dehan Felicidade
Ines nia familia halo esforsu barak ona, hodi lori Ines hasoru Dotor sira, no sujere hodi lori ba hela iha Ospital ba moras mental iha Laklubar, nune’e Felicidade deside la lori ba.
” Tinan tolu ona sulan atan oan ne’e iha kuartu laran de’it, tanba bainhira nia iha liur sempre lao no halai arbiru, orsida ema dehan familia la tau matan, nune’e nu’udar inan foti desizaun tenke sulan nia iha kuartu laran de’it, mak tein hodi fó han ba nia, mezmu nia rasik sente la seguru maibé ida ne’e mak dalan di’ak para nia hakmatek”, tenik Felicidade.
Inan ne’e konta tan, Kada vez nia hamaus tebes ami atu sai mai liur, ajuda hamoos duut, maibe nia inan husu nia hela deit iha kuartu laran, tanba nia sente laiha ona, bainhira oan sai mai liur, tauk lao no halai arbiru, se mak atu duni.
Neon Metin entrevista ho Koordenadór Programa Extensia ba Moras Mental iha PRADET Dili, Nicolau Vicente Ximenes hateten, Pradet iha programa extensia ba ema ho moras mental, hahu hosi nivel mental to’o moras mental, ho asisténsia direita mak ema ne’ebé moras mental ona ne’ebé bain-bain fó asisténsia, liuhosi prosesu referral mak hanesan komunidade, autoridade lokal no parseria seluk, dalaruma sira mai direita iha Pradet, nune’e oinsá kolabora hamutuk hodi halo asesmentu konaba kronolojia ba moras mental ho tipu saida.
“Lori moras mental ba iha mediku halo tratamentu ba nia moras bainhira alta ona, hafoin halo akonselamentu ba nune’e haruka fila-fali ba familia follow up. Maibé ekipa nia objetivu observa direita ba fatin no ema ho moras mental.” Esplika Nicolau
Alende moras no sintomas hirak ne’e kontinua nafatin iha edukasaun, korajen no motivasaun ba familia nune’e bele tau matan di’ak ba membru familia ne’ebé hetan moras mental ne’e. Nune’e Pradet vizita ne’e importante tanba familia balun seidauk iha koñesimentu klean konaba moras ne’e, entaun bainhira nia konsumu ai-moruk ne’e nia iha mudansa kalan bele deskansa no laiha baruillu, entaun ita bele sente katak nia rekopera ona.
Tuir dadus husi Pradet katak iha tinan 2024, husi numeru 137 maluk sira moras mental kuaze hela ho familia mak hetan tratamentu regular, maibé maluk sira ne’ebé moras mental só iha de’it redusaun sintomas, maibé atu rekopera total ne’e lori tempu.
Konaba Ines nia kondisaun, Pradet hateten tuir loloos familia tenki nafatin iha konxiénsia hodi haree no konsumu ai-moruk ne’ebé hetan hosi sentru saude, nune’e bele rekopera sintomas hirak ne’e, maibé bainhira nia hapara ai-moruk, nia sei fila-fali ba moras agresivu primeiru ne’ebé nia hasoru.
Pradet hetan ona informasaun sei halo re-vizita fila-fali ba familia tanba sá nia hetan fila-fali agresivu hosi primeiru. Nune’e pradet hamutuk ho mediku no familia bele buka solusaun no halo mudansa ba nia iha futuru.
Provedór Direitus Umanus Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guteres ‘Lamukan’ hateten situasaun real ne’ebé ema ho defisiente hasoru, ne’e preokupante bainhira ita hasoru iha dalan ninin, tanba sira hala’o sira nia moris hodi sustenta ba nesesidade, maibé dala-barak liu ita haree ema ho defisiénsia iha bairo no dalan ninin, bainhira ita haree defisiénsia sira iha dalan ninin sente estadu seidauk kria kondisaun dignu ba ema ho defisiénsia, tuir mandatu ne’ebé konstituisaun haruka.
” PDHJ rekomenda ba estadu mak tenki ezekuta halo planu ba dezenvolvimentu no orsamentu jeral estadu tenki tau prioridade ba edukasaun ema ho defisiénsia sira nian no akoilamentu, lo-loos estadu tenki tau matan ba sosiedade sira ne’ebé hetan trauma iha tempu naruk estadu tenki Konselin. Tanba ita agora iha PRADET, akonselamentu Laclubar no João de Deus nian fatin ne’e ba ema defisiénsia fíziku mental.” Dehan Provedor Direitus Umanus Justisa (PDHJ), ba Neon Metin, iha Salaun João Paulo II Comoro, sexta-feira, 07/02.
Ema ho defisiénsia iha direitu hanesan ho ema la ho defisiensia tuir konstituisaun artigu 2 haruka, ema ho defisiénsia (EhD) mental ka fíziku sira mos iha direitu hanesan ho ita ne’ebé la ho defisiénsia sira iha direitu hetan liberdade goza asisténsia akonselamentu rekopera hosi defisiente nune’e mak tenki iha entidade hodi halo konselin ba sira tanba sira hetan bully iha sosiedade. Ezemplu kazu hanesan Mausale no Crimson nian, dala barak públiku aproveita bully sira tanba konstituisaun fó dever tolu ba entidade no garante halo protesaun liu-liu ba labarik.
Virgilio dehan PDHJ kada tinan rekomenda ba estadu tenke harii sentru akolamentu ba juveníl, nune’e HAKSOLOK kolabora ona ho Ministeriu Solidariedade Sosial (MSS), sira identifika fatin integradu iha Tibar, hodi halo sentru akolamentu ba ema ho defisiénsia sira, nune’e mos sistema Justisa ba juvenile defisiénsia sira, tanba bainhira sira hetan kazu ruma tinan seidauk to’o 17 anus sira labele ba hatan iha tribunal sira aumenta vulnerable liu tan, nune’e estadu tenki kria kondisoes ba ema ho defisiénsia nune’esira bele hetan edukasaun, letra braille no material defisiénsia nian.
Iha parte hanesan defisiénsia nia bin Candida da Costa haktuir nia alin, moras ne’e ataka nia tinan naruk ona, maibé ami familia kontinua esforsu no hadomi nian, nia moris lor-loron mak sulan nia, tanba dalaruma nia sai ne’e lao arbiru ba fatin-fatin.
” Ha’u triste tebes bainhira lao sai ba fatin ruma, tanba hanoin hela alin, lao ba fatin dook ruma tauk tanba sente naan todan ne’ebé iha uma ne’e mak alin, nune’e esforsu ba bolu madre, padre no karismatik sira mai reza hotu hakarak nia moras ne’e di’ak fali hanesan bain-bain maibé realidade la tuir planu ne’ebé mak ha’u bin hakarak.” Candida haktuir ho matawen bainhira Neon Metin habesik an to’o iha nia rezidensia.
” Bainhira nia moras makaas sente fuan nakdedar dala-ruma roupa sira nia hasai hotu, no nia moras ne’e durante nia sei ki’ik iha tinan 8 to’o ohin loron halo ona ba 37, ami husik iha uma laran nee durate tinan 3 ona, no dezde moras ne’e kona nia ami sempre lori ba hospital maibé la hetan kura to’o ohin loron.” Dehan Candida
Iha sorin seluk Diretor Nasional de Pessoas Portadora de defisiénsia ( DNPPD), Domingos Henriques Maia hateten, asuntu moras mental ne’e ema hotu nia preokupasaun, inklui governu hanesan MSS responsabilidade ita hotu nian, liu-liu familia, autoridade no governu tenki hamutuk hodi halo tratamentu di’ak ba ema ho defisiénsia ka moras mental sira.
MSSI halo nia knaar real ka referal ba ministériu sira ne’ebé mak halo tratamentu ba saude hanesan iha hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV), rede referal sentru internal Laclubar no klibur domin iha Tibar tanba sira nee, MSS nia parseiru no ita identifika ema moras mental hirak ne’e, knaar MSSI nian mak atu transfere ba fatin refere.
” Ema moras mental ne’ebe familia sira kesi iha uma laran, dala ruma atusaun ida ne’ebé familia sira halo para atu hetan tratamentu la’os kesi hodi viola ema nia direitu, tanba sidadun hotu- hotu iha direitu hodi goja sira nia liberdade maibe se familia kesi iha tinan naruk Ida ne’e ita viola ona sidadun nia direitu.”
Meius ne’ebe familia halo hanesan temporal ne’e iha oras balun ka loron balun, maibé familia tenke buka para oinsá ema ne’e bele hetan tratamentu, tanbe ne’e familia sira tenke hakbesik ba sentru saude mental sira, ka bele mai iha MSSI para ami bele halo referal ba HNGV ka saun João de Deus Lacubar para Ministeiru saude bele halo intervensaun, labele kesi ema ho tinan naruk nia laran, importante familia tenke halo pedidu ba MSSI.
“Ha’u hanoin ba kestaun ida ne’e MSS sei buka nia familia hodi hatene nia informasaun konaba mana Ines ne’e tanba tinan tolu ona sulan nia iha kuartu laran ne’e viola ema nia direitu, nune’e ami sei ba konfirma iha nia rezidensia, nune’e MSS sei ba halo asesmentu hodi koordena ho sentru saude mental hodi haree nia kondisaun oinsá ba mak bele lori ba Manatutu, Laclubar.”
Nia informa tan, tinan ne’e MSS tau nafatin programa dalan ni-nin no iha orsamentu oituan, oinsá haree ba sira nia nesesidade báziku nian, nune’e bainhira sira lao ba mai iha Dili laran ita bele identifika no koordena mo Ministériu Saude hodi bele halo tratamentu ba sira nia saude mental, alende ne’e MSS mos apoiu nesesidade baziku hanesan ropa no xinelus sira hatais para ita haree sira mos hanesan sidadaun Timor oan. “Tinan kotuk MSS refere ema ho moras mental iha nivel nasional ba saun João de Deus Laclubar hamutuk ema na’in 19, MSS refere tan na’in lima (5), ba Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV), Numeru defisiénsia mental sae, maibé seidauk konta ho sentru MSS iha munisipiu sira, tinan ne’e orsamentu jeral estadu ne’ebé apoiu ba diresaun jeral defisiénsia nian hamutuk 450 mil ne’e atu hala’o ba atividade rua mak hanesan atividade dalan ni-nin no referal no Integra nian orsamentu hamutuk 36 mil, inklui mos ba funsionariu










