Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Laurentina da Costa, “Ha’u sei servisu doméstika, servisu iha Delta (asistente uma), saláriu mak $115, ha’u sente ida ne’e la sufisiente mai ha’u nia uma laran, tanba ha’u faluk, iha oan na’in 6, $115 ne’e, hirak mak ba sira-nia eskola, no hira mak ha’u gasta loro-loron.”
Loron mundial ba traballador 1 de Maiu, hanesan loron ne’ebé atu dignifika traballador sira, liu-liu traballador seitor non-formal, formal, sira ne’ebé sempre hasoru problema ho empregador no saláriu, maibé haree ba realidade saláriu mínimu iha Timor-Leste seidauk kondiz ho gastu nesesidade loro-loron nian mak iha.
Traballadora doméstika Laurentina da Costa, ne’ebé partisipa iha marxa ba selebrasaun loron mundial traballador, realiza hosi Konfederasaun Sindikatu Traballador Timor-Leste (KSTL), katak,
“Ha’u hakarak husu ba governu tau matan ba ami-nia preokupasaun sira ne’e, aselera lalais ami-nia saláriu mínimu ba $150.”
Inan faluk ne’e, servisu hamos uma laran, fase ropa, te’in no haree labarik. Nia hela de’it ho empregador hodi servisu, nune’e, nia servisu la tuir standard oras ne’ebé governu tau, nia servisu to’o kalan boot.
“Ba ha’u oras servisu laiha, ha’u hela ho sira entaun 24 jam, to’o kalan boot dehan para mak para, labarik toba mak ita foin para.”
Remixio oan ne’e haktuir, nia mai servisu iha Dili hafoin nia la’en-kaben mate. Nia oan sira hela ho sira-nia Pai nia feton iha Ermera. Hafoin simu osan mak nia haruka oan sira nian.
“Desde sira-nia apa mate iha 2018, ha’u tun mai servisu iha 2020 to’o hela agora, sira iha ne’ebá, fula-fulan ha’u kirim oituan ba sira oituan ba ha’u.”
Nia oan ida primeiru tinan 18, no ida ikun tinan 6. Sira na’in 6 ne’e, na’in rua to’o ona banku sekundáriu, tolu sei eskola primária no ida ki’ik mak seidauk eskola.
“Ha’u simu $115, ha’u foti mak $15, $100 ha’u haruka ba ha’u nia oan sira. Sira na’in rua bele uza $80, $20 fo ba sira nia alin sira. Karik ha’u hola fos la to’o, fos tenki foti iha keos na’in sira, fulan to’o mak ha’u selu.”
Inan-faluk ne’e, sente triste, tanba husik hela nia oan sira hodi mai buka moris iha Dili, tanba neseside loro-loron atu husu ba sé?
Entre tantu, Almerio Vila Nova, Prezidente KSTL, ezije governu urjentemente atu hasa’e saláriu mínimu traballador iha Timor-Leste.
“Servisu na’in sira iha Timor-Leste hasoru dez-igualdade iha nível istóriku konabá saláriu mínimu, ida ne’e to’o ona pontu ne’ ebe kritiku. Ema sira iha rai laran la signifika buat ida ba governante, ba polítika na’in sira no ba empregador boot sira ne’ebé iha influénsia. Servisu na’in sira ne’ebé hetan ignoransia laiha seguransa ba servisu, fo sira nia tempu ba servisu ho oras ne’ebé naruk hodi luta ba saláriu ne’ebe mak ki’ik.”
Valor saláriu minimu $115, tuun kuaze 22% iha tinan 2021, ne’e bazeia ba rezultadu peskiza ILO nian konabá saláriu mínimu iha Azia Sudeste. lha tempu hanesan inflasaun ba ai-han no bebidas sa’e kuaze 60%.
“Bainhira kustu ba moris no inflasaun sa‘e makas, sei hatuun padraun moris servisu na’in sira nian. Servisu na’in ka traballador vulneravel sira sei hetan risku ba moris iha kondisaun mukit no kiak nia laran.” Dehan Almerio.
Sorin seluk, Diretora Working Women Center Timor-Leste, Ricar Pascoela, hatete, governu presiza revé lei laboral tuir promesa ne’ebé halo.
“Promete katak kada tinan rua atu revé ba lei laboral nomos saláriu mínimu, tuir los ida ne’e tenki realiza ona, tanba ita haree katak, ita-nia traballador barak mak metin nafatin ho saláriu $115 maibé sira-nia moris susar nafatin, sira sei hasoru nafatin oinsá atu kombate kiak.”
Nia ezije ba governu atu haree ba asuntu ne’e atu nune’e bele muda traballador sira-nia moris. “Dala ruma traballador ho saláriu $115, uainhira ita husu, sira iha rai osan ba futuru, dala ruma sira laiha, $5 atu rai rasik ba sira-nia aan mos laiha, hanesan traballador sira iha setor formal, no non-formal hanesan traballador doméstika, sá tan, kuandu sira-nia oan iha na’in 7, dala ruma nia simu osan fulan ida ne’e, haruka tomak ba munisípiu.” Diretora preokupa.
“Situasaun ida-ne’e, loloos governu presiza tau atensaun, atu kria saláriu ne’ebé dignu, ba ita-nia maluk traballador sira, haree ba situasaun ekonomia rai laran, haree folin merkadu oinsá, presiza loke peskiza hosi KSTL halo, peskizador ekonomista sira halo, ida-ne’e sai baze ida, oinsá para bele sai mudansa tarefa saláriu mínimu ita nian.” Nia hatete.









