Reportajen David da Costa
Komunidade afetadu husi evikasaun iha Postu Penal Aimutin, Suku Comoro, to’o agora sei moris iha kondisaun difísil no incerteza depois autoridade halo demolisaun ba sira nia uma. no komunidade balun sei hela iha lona okos no hasoru trauma, liuliu ba labarik sira ne’ebé tauk atu fila ba eskola.
Komunidade afetadu evikasaun iha postu penal Aimutin, Julina da Belo, hatete, momentu Ministeru Justisa hatun dezpaisu hidi hapara evikasaun ne’e to’o agora laiha klarefikasaun no kontinuasaun. Bainhira tempu udan komunidade sira moris deit iha bee leten, tanba uma sira governu halo rahun hotu ona.
“Iha ne’eba ami nafatin tur iha bee leten, iha presaun boot nafatin mai ami, ba ami nia oan sira, to’o agora labarik sira tauk atu ba eskola,” dehan komunidade postu penal Aimutin Juliana ho emosaun bainhira halo koferensia Imprensa iha Sede Sekretaria Rede ba Rai, Kuarta 3/06.
Ho emosional nia konta tan, nia oan sira dehan bainhira sira ba eskola autoridade sira mai halo demolisaun ba sira nia uma, sira buka familia ka inan aman iha ne’ebé, labarik sira nia trauma sei iha.
“Hau nia oan sira dehan hanesan ne’e, ama ami ba eskola maka sira mai soru tiha uma, ama sira ami la hetan halo nusa,” nia afirma.
Tanba ne’e husu ba Ministeriu Justisa karik bele halo klarefikasaun ne’ebe maka loos no justu ba komunikade afetadu nia direitu ida ne’e. Se igovernu sira maka nonok deit hanesan ne’e halo komunidade sira duvida liu tan.
Maske uma balun hetan ona demolisaun, sira seidauk husik área ne’e no kontinua hela iha lona okos, hein klarifikasaun no solusaun ne’ebé justu husi autoridade sira kona-ba sira nia situasaun.
“Tanba to’o ohin loron ami la hakmatek iha mai nia fatin, maske uma balun imi dudu hotu tiha ona, ami nafatin iha lona okos hodi hein imi nia kalrefikasaun loos ne’ebe ba ami,” nia espresa ho emosional tebes.
Komunidade sira la komprende lei hanesan autoridade sira, maibé husu ba desisór sira atu halo desizaun ho loloos no justu, tanba rai ne’e sosa ho ruin ho raan ne’ebe labele halimar fali.
“Ami povu ami la hatene lei, ita boot sira hatene lei muintu ben, buat sira ne’e halo ho loloos, tanba rai ne’e lulik, rai ne’e lori ran ho ruin maka sosa, tuur iha ne’eba halo dezisaun ne’ebe loos,” nia alerta ho emosional.
Tanba ne’e, fatin ne’ebe komunidade sira hela ba ne’e, uma no plantasaun ne’ebe governu estraga ne’e, la’os husi governu nia kosar been, maibé ne’e ema agrikultura ne’e la’os servisu iha kantor bo-boot maka halo ida ne’e.
Iha fatin hanesan komunidade afetadu Aimutin Nelson da Costa Coreia, hatete, governu ba hasai hotu aihun boot sira iha ne’eba, maibé sira la hatene katak aihoris sira iha ne’eba ne’e maka fó okjigenu ba ema.
“Hau ho Hau nia oan sira moras hotu, tanba lor-loron hela iha lona okos ne’ebe rai rahun kona moras hotu. Tanba aihun boboot sira ne’eba ne’e buatomak sira ba dudu tetuk hotu tiha, sira la hatene katak ai ne’e fo okjigenu, sidade Dili ne’e presiza buat sira ne’e maibé sira ba halo tetuk tiha,” nia dehan.
Komunidade kritika atitude estadu ne’ebé mai ho aparellu no autoridade estadu hodi halo evikasaun, maibé depois husu komunidade atu ko’alia rasik ho Loja Lider kona-ba kompensasaun. Sira konsidera atitude ne’e la klaru tanba estadu mak lidera prosesu, maibé depois transfere responsabilidade ba parte seluk.
“Sira mai ho aparellu esatdu, husi oin dudu ho estadu, iha oin la’o ba ami dehan imi hakarak hetan osan ba ko’alia ho Lider, sa estadu ida maka hanesan nene’e, mai ho aparellu estadu hatete mai ami ba hasoru Lider para simu osan,” nia hatete.
Fó indiminizasaun ba komunidade Afetadu Aimutin ne’e Governu
Parte legal rede ba rai (RbR) Olivio Barros hatete, kona-ba indiminizasun ba komunidade afetadu sira ne’e nia prosesu haketak. Prosesu judisial ninia disputa entre kompaña ho komunidade sira lori malu ba Tribunal, komunidade dehan sira nian no kompaña dehan sira nian. Maibé dezisaun Tribunal kalaru ona katak komunidade ho kompaña la hetan hotu.
Entaun iha parte rua ninia intendimentu antes inisiu prosesu ida la’o sira ba to’o Tribunal, entre sira ko’alia ba malu atu indimizamalu ne’e la iha relasaun ho despesiu administrativu ba komunidade Aimutin ne’e.
“Maibé liga ba sira nia direitu indiminizasaun, direitu ba renvolsu ba iha sira prezuisu sira agora nene’e, obrigasaun ita nia estadu nian, tanba hatur ona iha lei sira ne’e hotu maka lei rejime espesila no expropriasaun,” nia dehan.
“Se estadu presiza espasu ida ne’e para ba iha interse publiku ninia karik ita nia lei expropriasaun fó dalan, bele foti ida ne’e husi ita nia sidadun sira, mas tenke justifika lai, prosesu sei iha, la’os ba dudu deit iha dader ida ne’e lae,” nia dehan.
Maibé tenke liu husi levantamentu kadastrais para atu hatene ema hira maka hela iha ne’ebá no uma kain hira, rai ne’e medida hira, no rai ne’e ema hela kleur ona iha ne’e karik ida ne’e estadu halo ka lae.
Tanba ne’e maka Rede ba Rai sempre husu estadu aplika tuir prosedimentu lei hatur ne’e karik, laiha polemika hanesan ne’e, komunidade sira mos la presiza hakilar ninia governante sira.
Entertantu iha loron 12 maiu 2026 ne’e, governu halo despezu administrativu iha postu penal Aimutin, suku Comoro, postu administratuvu Don Alexo Dili ne’e afeita ba komunidade uma kain hamutuk 52 iha Aimutin.
