Reportajen Ekipa Neon Metin
Movimentu Femenismo Baze (MFB) husu ba Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, atu labele fó indulut ba antigu padre katólika Richard Daschbach, sei fó indulut ida ne’e ne’e trai povu no hakoi justisa iha matan impunidade nia okos, no sei aumenta kanek ne’ebé tinan naruk ona seidauk kura ho trauma sira ne’ebé sei kontinua iha vítima sira.
Portavoz Movimentu Femenismo Baze (MFB), Belena Matos, hatete, Nu’udar sidadaun nasaun ida ne’e nian no nu’udar joven ne’ebé fiar tebes iha justisa, dignidade umana, no direitu ba ema oprimidu hotu, MFB hakerek ba ba Presidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta ho hirus no aten barani kona-ba lista indultu nian ne’ebé submete husi IX Governu ba nia, ne’ebé inklui Richard Daschbach antigu padre katolika ida ne’ebe kondenadu ida, ne’ebé hetan kondenasaun ba nia aktu abuzu seksuál hasoru labarik sira iha Topu Honis oecusse.
“Ita-boot nia naran koñesidu iha mundu tomak nu’udar manán na’in ba Prémiu Nobel ba Pás, símbolu luta Timoroan nian ba justisa no autodeterminasaun. Ita-boot hamri’ik hasoru okupasaun, opresaun, no luta ba sira ne’ebé lian laek. ohin, ami husu ita boot atu fó onra ba legadu ne’e la’ós ho liafuan, maibé ho asaun,” dehan Portavoz Movimentu Femenismo Baze, Belena Matos, liuhusi Konferénsia Imprensa iha Komete Pupular Hak, Farol, Dili, Sabadu 17/05.
Tanba fó indultu ka komutasaun de Pena ba mane ida ne’ebé hetan ona kondenasaun iha tribunál, tanba komete abuzu seksuál, ne’e la’ós hahalok laran luak nian, maibé ne’e hahalok ne’ebé hakanek povu. Tanba indultu ne’ebe Prezidente Repúblika sei fó ba antigu padre katólika Richard Daschbach ne’e aumenta kanek no trauma ba labarik vitima iha tinan narauk.
“Indultu ne’ebé ita sei fó sei aumenta kanek ne’ebé tinan naruk ona seidauk kura ho trauma sira ne’ebé sei kontinua iha vítima. Ita preokupa kona-ba predator ho idade boot hela iha besi prizaun laran, maibe ita la hanoin labarik sira ne’ebé ho idade sei ki’ik deit, tenki sofre iha prizaun ida ne’ebé ita la hetan ho matan,” Dehan Belena.
Nia haktuir, tanba indulut Ida-ne’e la’ós trai de’it sobrevivente sira husi abuzadór ne’e, maibé trai mós prinsípiu sira direitus umanus, estadu direitu, no justisa nian ne’ebé Prezidente Repúblika nia naran rasik reprezenta kleur ona.
“Desizaun ne’ebé ita atu foti, labele haketak hosi estrutura podér istóriku sira iha Timor-Leste. Bainhira estadu hili atu proteje predator ho podér ne’ebá, ne’e la’ós neutralidade maibé ne’e komplisidade. Ida-ne’e maka konverjénsia hosi patriarkál no priviléjiu elite nian, iha ne’ebé labarik kiak no ema oprimidu sira maka tenke halo sakrifísiu hodi proteje imajen hosi podér dominante nian,” Nia dehan.
“Ita mós tenke husu ba ita nia an rasik, sé nia dame mak ita proteje? Sé nia liberdade mak ita fó prioridade? No ho kustu saida,”Nia afirma.
Indultu ida-ne’e sei nunka kona-ba rekonsiliasaun, maibé ida ne’e sei reforsa kultura ida, iha ne’ebé manesira ne’ebé ho podér no iha instituisaun dominante nunka hetan responsabilidade loloos, iha ne’ebé halo sobreviventesira kontinua nonook, no halo justisa nafatin dook liutan ba ema sira ne’ebé vulnerável liu.
“Tanba istória sei han-oin hikas momentu ida ne’e. Ami hotu no jerasaun tuir mai sei hanoin será-ke Laureadu Nobel da Paz ida hamriik ho vítima sira violénsia nian ka apoia predator? Ne’e la’ós desizaun polítika leet de’it. Ida ne’e hanesan funu entre povu no sistema. Entre sobrevivente sira no mane sira ne’ebé subar iha títulu no podér nia kotuk,” Nia esplika.
Tanba ne’e, MFB oan feto husi inan sira ne’ebé subar iha ai-laran, inan sira ne’ebé fan isin no ruin ba rai ida ne’e, husi vendedores ambulantes, kiak sidade, to’os nain, traballadores no povu kiak ne’ebé so bele satan kabun ho ai-farina no aten barani hodi moris. husu ba Prezidente Repúblika atu labele fó indulut ba eis padre antigu katolika Richard Daschbach ne’ebebe maka halo abuzu seksuál hasoru labarik minoridade.
“Ami husu ba ita atu labele fó indulut ba eis padre Richard Daschbach. Labele trai povu, labele hakoi justisa iha matan impunidade nia okos,” Nia husu ba Presidente Repúblika.
Desizaun saida de’it, povu sei la haluha. No istória sei la perdua. tamba ne’e, ho esperansa boot no solidariedade ne’ebé la nakdoko ba sobrevivente sira hotu.
Atvista Movimentu Femenismo Baze, Amandina Silva mós hatete, Se akontese Prezidente Repúblika fó duni indultu ba kondenadu eis padre Richard Daschbach, imajen la di’ak husi Prezidente Repúblika hanesan laureadu Nobel da Pas.
“Ha’u hanoin Prezidente Repúblika rasik hatene ninia figura hanesan laureadu Nobel da Pas ba Direitus Umanus ne’e atu defende saida, ne’e ha’u hanoin Prezidente Repúblika rasik hatene papél ida ne’e, no se ida ne’e mak akontese movimentu feto sei la nonok, ami kontinua halian sobrevivente sira ne’ebé agora moris iha presaun mentalidadade nia laran, ami hanoin sei kontinua halian nafatin lian ida ne’e” Amandina dehan.
Tanba ne’e MFB nunka mais tolera predaktór seksual boot ida, satan predaktór boot ne’ebé halo ba labarik ne’ebé ho minoridade ida ne’e nunka mais atu tolera, se indultu ne’e akontese MFB nafatin buka solidaridade ba movimentu hotu, liu-liu movimentu feto sira Timor-Leste atu nafatin halian ba lian laek sira liu-liu sobrevivente sira ne’ebé sai hanesan vitíma ba predaktór ne’e rasik.
“Haree ba idade no kondisaun saúde, pedidu husi família sira ida ne’e la sai razaun fundamentál atu ita perdua predaktór ida. Se ita ko’alia kona-ba idade, prizoneiru barak iha prizaun laran, tanba sá tenke ba predaktór boot ida ne’e, nusa la ba povu maubere nia oan iha prizaun laran, nia naok hahan hodi fó han nia família sobreviven nusa la fó indultu ba ida ne’e, tanbasá tenke fó ba ema ida ne’ebé iha poder boot mak nia komete violasaun ida ne’e ita fó fali ba nia,” Nia esplika.
Tanba maluk Timoroan barak, labarik kiik ne’ebé mós tama prizaun, lakon nia futuru, nusa la fó indultu ba sira, nune’e sira hadia sira nian aan no kontinua halo di’ak ba rai ida ne’e. indultu ba fali ema predaktór ida, Hanoin iha prizaun ne’e Predaktór hanesan Richard Daschbach ne’e rasik mos hetan tratamentu ba nia saude ne’e diak tebes.
“Ha’u mós fiar katak, iha prizaun laran, tratamentu ba sira di’ak tebes ne’e ha’u fiar, sira akompaña ba halo tratamentu saúde ne’ebé ida ne’e labele sai razaun atu dehan tenke fó indultu ba ema ida, se fó indultu ba ema ne’ebé iha poder ba halo violasaun boot sira oinsá ho povu maubere nia oan sira ne’ebé agora daudauk iha prizaun,” Nia haktuir.
Tanba ne’e, Prezidente Repúblika rona ida ne’e, no tau ida ne’e ba Presidente Repúblika nia hanoin, nune’e tetu didi’ak, labele fó indultu ba ema iha poder de’it, povu aileba nia oan mós iha prizaun barak loos nusa la fó indultu, maibé hakarak fó indultu fali ba ema ne’ebé iha poder boot, hanoin ida ne’e la loos.
Ativista Direitus Umanus, Nelson Roldão, hatete, se bainhira estadu, governu toman fó indultu ba ema sira ne’ebé hanehan povu ida ne’e, liu-liu vióla povu ida ne’e, no vióla labarik sira, se toman ida ne’e mak it estadu, governu ida ne’e kontinua hatoman kultura abuzu seksual sira ne’e ba jerasaun sira tuir mai. Tuir loloos Prezidente Repúblika, nia hanesan laureadu Nobel da Pas nia iha duni kbiit ida kombate ida ne’e iha sosiadade Timor ida ne’e.
“Ita labele husik ida ne’e kontinua buras, se agora ita fó indultu ba Eis padre Richard Daschbach nia hanesan momentu ida ne’ebé ita hakanek liu tan, kanek ida ne’ebé antes ne’e labarik sira iha ona ba tempu naruk,” Nia dehan.
Nia haktuir, eis padre Richard Daschbach tama prizaun nia sai remata ona, maibé labarik sira kanek ne’e sei kontinua. Tuir loloos hanesan Prezidente Repúblika nia tenke iha duni mekanizmu ida atu tulun mak labarik sira ne’e, liberta husi situasaun ne’ebé sira infrenta hela.
Labele husik fali, depois husik fali ida ne’e tanba kestaun idade, kestaun sira seluk, lei iha Timor-Leste hatete, ema sira ne’ebé komete tenke tuir prosesu normál, prosesu sira ne’ebé ezisté, hanesan mós ba maluk sira seluk ne’ebé tama iha prizaun, labele husik ida ne’e, se la’e líder sira konfia sira nia an. Prezidente Repúblika hanesan kaliber ida iha Timor-Leste, sira kontinua hatoman ida ne’e, entaun naok ten sira mós mai sira fó indultu, ema predaktór mós sira fó indultu depois oinsá ho povu kiik sira, labele hanesan ne’e, no labele husik kultura at ida ne’e ba iha sosiadade.
“Entaun ita la liberta karakter ema Timoroan sira nian, maibé ita hatoman sira atu kontinua haburas buat ida predaktór ne’e iha ita sosiadade, ida ne’e ita la tolera no ita rejeita totál” Nia kritika.
