Reportajen Silvino no Umbelina
Relasiona ho Servisu Emigrasaun iha Batugadé neebe rekuza entrada ba sidadaun Indonesia ho naran Safii Kemamang mai teritorio Timor Leste iha loron 12 fulan jullu maka Provedoria ba Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) konsidera servisu emigrasaun viola direitu sidadaun Indonesia Safii Kemamang kona-ba informasaun no notifikasaun, nunee husi parte ministeriu interior seidauk simu relatorio seguransa nian konaba rekuza entrada refere maibe servisu investigasaun criminal konsidera sidadaun Safii Kemamang viola lei emigrasaun artigu 19 neebe proibi ema estranjeiru atu halo atividade politika iha Timor Leste, maibe husi parte Movimentu Resistensia Sosial (MRS) lamenta tanba antes lei nee ejisti Safii Kemaman iha tiha ona Timor leste maibe la hetan akuzasaun ruma.
Provedor Virgilio Guterres dehan, tuir informasaun neebé PDHJ hetan primeiru mak emigrasaun laos rekuza nia iha momentu nia mai, maibé primeiru emigrasaun simu ona nia dokumentu tau ona karimbu no nia liu emigrasaun to’o tiha ona iha Batugade hafoin emigrasaun komunika fila-fali ba kareta neebé tula nia no rekuza fila-fali ba, signifika katak nia dokumentu loos no vistu hela, nunee hosi diretor jeral ba emigrasaun hatoo ba PDHJ katak laos deportasaun maibé rekuza, nunee PDHJ halo analiza katak mezmu rekuza maibé lei nu.11/2017, artigu 23 – 24 hateten katak rekuzasaun nee mos iha rekezitu lubuk ida katak ema nee naran tama iha lista emigrasaun nian, signifika nia labele tama mai iha Timor-Leste, maibé ema nee tenki simu notifikasaun eskrita ba nia rekuza tuir lei hateten katak 48 oras neebé fatin akoilamentu ba emigrasaun prepara se nia seidauk hetan desizaun 48 oras nia nafatin iha akoilamentu hodi hein desizaun lo-loos, nunee nia bele komunika nia familia ka advogadu nee bele fo asisténsia ba nia.
“Infelizmente ami halo informasaun hosi parte emigrante la kumpri regra sira nee, emigrasaun viola senor Safii Kemamang nia direitu atu hetan informasaun ka notifikasaun, nunee tuir informasaun senhor Safii Kemamang durante hela iha Timor hahu hosi tinan 2003, hela iha Timor tinan 22 ona, no kaben ema Timor oan maibe estadu seidauk fo notifikasaun ruma konaba nia atividade dehan Provedor Virgilio liuhusi konferensia imprensa iha PDHJ Kaikoli, (18/07).
Nia dehan, Safii Kemamang hahu tama iha Timor Leste ho visa turista nian, maibé liu tinan hira nia halo ona visa vistu ba servisu nian tanba nia kaben oan iha Timor, signifika katak entermu de administrativa nia la halo violasaun ba lei nu.11/2017, nunee kontrariu ba intervensaun ka emigrasaun halo rekuza nia mai Timor nee mak viola lei nu.11/2017 liu-liu artigu 23 no 24 ko’alia konaba desizaun rekuza de entrada nee tenki ho notifikasaun de eskrita tanba ema ne’e estranjeiru ofisiál, nunee presiza hare ba prosesu legal administrativu nian.
“Tanba nee pontu de vista PDHJ lamenta ho desizaun neebé emigrasaun rekuza sidadaun Safii Kemamang neebé atu fila mai Timor, tanba 2003 nia mai Timor no hari’i familia nia rezidensia iha nee ona, maibé bainhira ita limita sidadaun estranjeiru ka sidadaun nasional nia direitu ba movimentu no liberdade espresaun dehan Virigilio.
Nunee PDHJ husu ba Ministériu Interior (MI), primeiru atu revoga desizaun no fasilita Safii Kemamang fila mai, nunee mos prosesa, provedor lamenta tebe-tebes mak informasaun neebé hetan hosi emigrasaun katak desizaun neebé haruka nia fila ba batas no ikus rekuza nee mos informasaun balun hosi intelejensia SNI, nunee Provedor espera katak informasaun nee la loos, se informasaun nee mak loos signifika katak hahu ameasa ita nia demokrasia.
Entretantu husi parte membru Movimentu Resistensia Sosial (MRS) Leonizio Mariz mos lamenta ho desizaun husi parte migrasaun nian neebe rekuza entrada Safii Kemanan nian tanba antes lei migrasaun nee iha Safii nia prezensa iha timor nee lao tiha ona, nuudar ativista nomos dedika nia an ba harii estadu RDTL nee Safii nia partisipasaun iha vida pasadu, nunee tividade neebe nia halo mak formasaun ba ami joven sira, durante nia tempu naruk iha timor nia fila ba mai timor ba Indonesia no Indonesia mai timor hamutuk nia oan no feen laiha akuzasaun ruma no ninia atividade mos fo kontribuisaun atu eduka instituisaun lubuk ida laos deit UNPAZ maibe UNPAZ iha situasaun krize nia laran nia mos oferese nia an voluntariamente hodi hanorin iha UNPAZ ho mós UNDIL.
Lei iha Indonesia kuandu sidadaun ida deit la hanesan ho lei timor ita nia lei bele iha sidadaun dupla maibe nia mos ferikoan ho oan iha timor nia rezidensia mos iha timor no durante tinan naruk nee nia laiha akuzasaun ruma mak dadaun nee akontese nee ba nia, nia ema Indonesia duni maibe ita nia lei timor mos la deskrimina hola feto ema timor atu hetan direitu mos hanesan sidadaun dehan membru MRS Leonisio Mariz, (18/07).
Nia dehan tan, pozisaun MRS sei la nonok no la husik kamarada kolega kombatente hanesan Safii Kemamang atu hasoru mesak risku ka akuzasaun ida nee ami sei afirma ami nia pozisaun ba publiku maibe laos iha tempu emidiatu nee ami sei akompana prosesu hotu hotu ami sei halo komunikasaun ho parte neebe uluk sira hamutuk neebe uluk Safii kuidadu asegura iha tempu resistensia nian husi Asanami Virgilio no sira lubuk ida neebe akompana no komprende nia prosesu kuandu laiha deisizaun final maka pozisaun MRS sei halo deklarasaun abertamente ba publiku.
Nunee mos Ministru Interior (MI) Francisco Guterres konsidera rekuza entrada sidadaun Indonesia Safii Kemamang nian nee parte emigrasaun nia servisu atu halo konfirmasaun ba asuntu balun no laos atu bandu atu tama mai timor leste maibe sei haree halo avaliasaun antes atu autoriza nia tama ka la tama, maibe nia parte seidauk simu relatorio husi parte seguransa nian, nunee Ministeriu Interior hein hela relatorio husi parte seguransa nian.
Antes nee iha kinta feira loron 17 parte servisu investigasaun Kriminal supretidente xefe Joao Belo liuhusi konferensia imprensa dehan, autoridade seguransa sira iha kompetensia atu regulariza movimentu sidadaun atu tama ho sai no sidadaun neebe iha tempu neeba la autoriza atu tama tanba konsidera nia viola lei emigrasaun artigu 9 nian, katak sidadaun estranjeiru neebe hela iha teritorio timor leste labele halo politika pratika karik sidadaun estranjeiru atu tama mai timor leste atu halo negosiu bele halo negosiu maibe labele halo atividade politika.
