Reportajen Umbelina dos Reis
Masakre Santa Cruz mak akontesimentu importante tebes iha istória Timor-Leste, ne’ebé mos sai momentu mudansa ba luta povu Timor oan nia direitu no liberdade. Masakre ne’e halo mundu internasionál buka hatene situasaun iha Timor-Leste, tanba iha jornalista estranjeiru ida (Max Stahl) ne’ebé grava video husi akontesimentu ne’e. Imajem sira ne’e sai prova real kona-ba violénsia ne’ebé povu Timoroan sira sofre
.
Tanba ne’e, atu Komemora lorona masakre Santa Cruz ba dala-34, Centru Audiovisual Max Stahl Timor-Leste (CAMSTL) Organiza Seminar Nasionál husi trajedia ba esperansa: Tinan 34 Viajen nasaun nian, ho tema “Santa Cruz 1991, Kanek Tuan, Espiritu Foun”. Ho Objetivu hosi semináriu ne’e oinsa hamoris no kria espasu ba jerasaun foun no estudante sira hodi hatene istoria ne’ebe juventude rezisténsia sira luta ba libertasaun durante 24 anus, tanba jerasaun foun barak mak seidauk hatene konaba istoria refere.
Diretor Ezekutivu Centru Audiovisual Max Sthall Timor-Leste (CAMSTL), Eudicitio Pinto hateten, objetivu hosi semináriu ida ne’e oinsá ita hala’o hodi selebra loron 12 de novembru masakre santa cruz nian ba dala- 34, oinsá ita labele haluan ita nia martirs oinsa ita hamoris fila-fali maibe tenki kria espasu ba jerasaun foun no estudante sira hodi bele asesu ba objetivu hosi semináriu ida ne’e.
“Primeiru fo onra no gloria ba martirs no vitima sira ne’ebe dau-daun ne’e sobrevive hela, segundu oinsa foinsae no estudante sira bele hatene juventude rezisténsia sira nia luta ba libertasaun tanba foinsae barak mak seidauk hatene konaba oinsa juventude rezisténsia sira nia luta durante 24 anus nia laran.” Dehan Diretor Ezekutivu CAMSTL Eudicitio Pinto, ba Jornalista sira iha salaun Laline Larigutu CNE, segunda-feira, 10/11.
Nia dehan, tanba kuaze 64% mai kraik seidauk sobrevive signifika sei iha risku nia laran tanba la envolve iha luta ba libertasaun ida ne’e entaun objetivu mak fo espasu ba jerasaun foun sira hodi bele hatene istoria. Segundu mak realiza diskusaun entre jerasaun tuan no jerasaun foun sira oinsá halo diskusaun ba justisa direitus umanus no prespektiva joven nia nune’e labele repete tan sala sira ne’ebe invasaun sira halo mai ita nune’e oinsa ita mos rona direita hosi vitima sira nian lian nune’e ita bele hetan motivadu.
Iha fatin hanesan Koordenador Gabinete de apoiu sosiedade Civil (GASC), Joaquim da Costa Freitas hateten, atividade ida ne’e nia orsamentu mai hosi gabinete de apoiu sosiedade civil, esperensia mai hosi pasadu hodi produz nune’e jerasaun tuan sira ne’ebe agora sei hamrik hela ne’e mai hosi pasadu, nune’e ba ema sira ne’ebe uluk la terus ne’e sira sente pasadu la importante. Nune’e jerasaun foun sira ne’ebe moris ikus ne’e ita lao hamutuk hodi luta ba prosesu libertasaun ida ne’e. Tanba uluk ita lao hamutuk mak ohin loron sura ho sira ne’e, se uluk lao hosi kotuk dala-ruma ema nos la sura ho sira.
“Hau kontente ba tópiku ne’ebe tau ita-boot sira tau iha ne’e katak kanek tuan espiritu foun, maibe bainhira ema kontinua kee pasadu mos kontinua kanek nafatin tanba bainhira espiritu foun mai kontinua refleta nafatin kanek tuan. Nune’e agora imi jerasaun foun tuir mai ne’e imi mak hili, seraque fila-fali hamutuk ba kanek tuan ne’e lakohi hakat ba oin ou kanek tuan bele sai istoria prosesu ba libertasaun espiritu foun mak ida ne’ebe.” Dehan Koordenador Gabinete de apoiu sosiedade civil (GASC), Joaquim da Costa Freitas.
Nia dehan, Tanba uluk iha liafuan rua ne’ebe mak sira sempre ko’alia luta ba libertasaun patria no libertasaun povu, nune’e libertasaun patria iha 20 de maio 2002 ita alkansa. Nune’e agora ita tama ba iha libertasaun povu ne’e mak mais difisil, maibe kontinua nafatin konstrui nasionalismu no patriotismu, nune’e dala-ruma ita bele dehan ita nia nasionalismu diak, maibe era Independesia liberdade ne’e nasionalismu mak nakdoko hela deit tanba nunka lao ba los.
“Dala-ruma nasionalismu lao ba esquerda ita hateten dehan ideolojia ida ne’e mak diak liu, nune’e nasionalismu kontinua moris fiar ba ideolojia sira, nune’e ko’alia konaba prosesu dezenvolvimentu nasionál valores ideolojia ne’e sai baze ne’ebe ita hamrik hodi deside ita nia an sai nasionalismu no patriotismu hodi lori povu ba moris diak.” Nia konklui.
