Reportajen David da Costa
Komunidade no Autoridade lokal Suku Uma-Berloik, Suku Tahubein no mos Suku Mahaquidan, iha Postu Adminisrativu Alas no Munisipiu Manufahi konsidera Alexandrina Filomena de Carvalho halo falasifikasaun ba dokumentus rai nian iha Suku tolu iha Alas Manufahi atu foti Komunidade nia rai 39,59 Km2 atu sai nain ba rai iha suku refere.
Xefe Suku Uma-Berloik Sabino Fernandes, hatete, iha konteudu karta ne’e Alexandrina hakerek no hatama ba iha Ministeiru Justisa no Teras Propriedade katak rai iha Suku Uma-Berloik tomak ne’e, komunidade sira hela ne’e la’os nain ba rai maibé sira hela de’it hak pakai, entaun husi ida ne’e maka autoridade informa ba komunidade no lia-nain sira iha suku laran ne’e no komunidade sira rejeita total informsaun sira ne’ebe maka Alxeandrina hato’o ba iha Ministeiru Justisa no Teras Propriedade ne’e.
Tanba nia (Alexandrina) sempre hateten katak rai eransa ne’ebe maka nia simu husi avô José Boromeiu Duarte, maibé atu hatete mós ba publiku katak avô José Boromeiu Duarte ne’e nia oan rasik iha, tuir autoridade nia komprende rai eransa ne’e oan rasik maka iha direitu, maibé nia (Alexandrina) loi avô José Boromeiu Duarte to’o nia oan no beoan rasik mos la hatene.
“Ha’u fiar katak avô nia oan mane rasik loron ida mos sei klamen hanesan ami klamen kona-ba rai ne’ebe mak nia (Alexandrina) atu privatiza, ita ko’alia kona-ba rai eransa ne’e so ba oan sira maka iha direitu, kuandu oan sira laiha maka subrino ho subrina ne’e bele hetan, tuir ita nia komprende ne’e hanesan ne’e. Tanba ita deskomfia Alexandrina privatiza sasan lubuk ida,” dehan Xefe Suku Uma-Berloik Sabino Fernandes, liuhusi konferensia Impresna iha kampaun Hak farol, Sabadu 13/12.
Nia dehan tan kona-ba baze legal ba komunidade nian maka hela ne’eba, uma hela fatin, plantasaun no komunidade sira hela desde 1932 ate agora ne’e, no komunidade sira iha evidensia barak, entermus administrativamente husi governu ba halo ona levantamentu kadastrais iha tinan 2018, no komunidade sira iha dokumentus hotu, no dokumentus husi tempu Indonesia nian mos komunidade sira iha hotu.
“Tanba tuir ha’u nia hatene Alexandira dokumentus laiha, foin daduk ne’e maka halo dokumentus, ne’e ita haree nia halo falasifika, tanba nia bolu katus sira tur, ko’alia kona-ba area administrative, ikus nia muda fali area administrative ne’e atu sai fali nain ba nia mesak, area administrativa suku ne’e sai nain ba ema ida mesak, ida ne’e maka ita nia ezijensia,” nia subliña.
Nia haktuir, tuir informsaun ne’ebe maka iha, nia (Alexandrina) hela kleur iha rai liur ona, maibé depois mai fali Timor klamen fali rai iha ne’ebá ne’e ninia fali. Maibé iha informsaun balun ne’ebe iha tan maka iha area suku tolu ne’e area ne’ebe estratejia no rai ne’ebe produtivu tebes, tanba ne’e maka nia (Alexandrina) intesaun atu klamen rai ne’e atu sai nain ba rai, depois nia hodi kontaktu ho emprezariu ka investor sira, atu mai investe depois nia hetan lukru ba nian.
Tanba rai ne’ebe maka Alexandrina atu foti sai nain iha suku tolu maka hanesan Suku Uma-Berloik, Suku Tahubein no mos Suku Mahaquidan ho total area iha 39,57 km2. Komunidade sira iha suku tolu ne’ebe moris iha ne’ebá ne’e sira halo to’os, natar, hakiak animal, halo kolam no halo atividade loro-loron ida ne’e hodi sustenta ba sira nia moris nia familia, ida ne’e desde bealan sira nia tempu iha ne’ebá komunidade sira halo ida ne’e. Tanba ne’e autoridasde lokal, komunidade sira iha suku refere sei hamutuk ho rede ba rai halo ona karta ba iha Ministeriu Justisa atu bele haree asuntu ida ne’e.
“Meus sira ne’ebe maka ita planeia ona mak ita kordena ona ho ekipa rede ba rai nu’udar organizasaun naun governamental ne’ebe maka atu fó tulun ba komunidade kbiit laek komflitu kona-ba rai, liuhusi ami nia komunikasaun hamutuk ita fó tempu ba Ministru Justisa dentru de fulan ida atu halo invalidasaun ba publikasaun jornal da Republika tanba la tuir regras, kuandu ida ne’e la akontese ami sei buka meus hodi hasoru malu ho MJ atu husu no halo klarefikasaun,”nia esplika.
Iha fatin hanesan, Komunidade Suku Uma-Berloik, hateten, Mateus da Costa, hateten, durante ne’e komunidade sira hela iha ne’e buka sira nia moris iha rai suku Uma-Berloik nia leten, ikus mai ema ida ho grupu balun mai dehan rai ne’e sira nian, ida ne’e komunidade sira iha ne’e la menta tebes, tanba ne’e komunidade sei hamutuk ho autoridade sira para luta ba komunidade sira nia direitu.
“Ha’u lamenta tebes ema ho grupu ida ho ninia familia ida maka atu sai nain fali ba rai iha ne’ebá, ne’e ami komunidade iha ne’ebá hamutuk estrutura suku, ami sei hamutuk hodi la’o to’o hetan ami nia direitu, nu’udar komunidade ne’ebá atu hato’o maka ne’e, ami komunidade suku Uma-Berloik sei hamutuk ho estrutura suku luta to’o hetan vitoria,”
Nune’e mos komunidade Suku Uma-Berloik, Miguel da Silva, mos hatete, kona-ba problema rai iha suku tolu, iha Alas Manufahi ne’e, ema balun uza aman veteranus balun iha sira nia kotuk, tanba ne’e, husu ba veternus sira iha Munsipiu Manufahi atu labele monu ba manuobra sira atu estraga naran veteranus ne’e, rona komunidae nia lian, iha buat rum aba ko’alia ho komunidade.
“Ha’u husu ba ha’u nian aman veteranus sira, ami respeitu imi nia luta tomak, maibé husu imi mos labele monu ba manuobra ka lasu ema ida ninia, atu estraga imi nia imagen hanesan veteranus, tanba sa ha’u hateten ida ne’e tanba (Alexandrina) uza ita nian aman veteranus iha nia kotuk, tanba ne’e husu ba ha’u nia aman veteranus sira, karik rona ami nia lian ida ne’e, husu imi povu ne’e imi nian, uluk imi luta ukun rasik-aan povu ida ne’e,ne’ebe buat ruma ba ko’alia ho povu atu labele monu ba manuobra ema ida rua nian hakarak atu hadau povu nia rai iha suku Uma-Berloik,”
Entretantu komunidade sira ne’ebe maka afetadu iha Suku Uma-Berloik, Uma kain hamutuk 518, Populasaun hamutuk 2.713, Mane 1.383 no Feto 1.330, Iha Suku Tahubein Uma kain hamutuk 117, populasaun hamutuk 803, Mane 424 no Feto 379, no mos Suku Mahaquidan tolál Uma kain 46, populasaun hamutuk 360, Mane 230 no Feto 130.
