Hakerek nain Higino Guterres
Ha’u haree, ita ladauk tau atensaun ba osan Estadu ne’ebé ita gasta iha rai li’ur sira ne’eba. Gastu barak mak ita la hatene lori duni benefisiu boot ba ita nia rain ka lae. Iha fenomena tolu mak ha’u haree no halo ha’u hakfodak kona-ba osan ne’ebé Estadu gasta iha rai li’ur. Primeiru, gastu sira ba salariu no subsidiu ofisiál públiku korpu diplomata sira. Segundu, gastu ba lojístika no beins Estadu sira iha rai li’ur. No ikus liu, viajen servisu no formasaun sira ba rai li’ur.
Maske sira balun dehan, servisu sira iha rai li’ur ne’e importante, no presiza tratamentu di’ak tanba reprezenta Estadu iha ema nia rain. Alende ne’e tanba servisu dook husi moris fatin, kustu iha rai seluk ne’eba mós karuun. Prontu, rajaun sira ne’e iha relevansia, no klaru katak iha atividade balun ne’ebé importante duni ba diplomasia, buka investimentu no aprende husi esperiénsia nasaun seluk.
Maibé problema ida ne’ebé ita presiza ezamina halo didi’ak maka, ita seidauk iha kultura ida atu sukat didi’ak osan ne’ebé Estadu gasta barak iha rai li’ur ne’e refleta duni nesesidade no produz duni rejultadu ne’ebé di’ak mai iha ita nia rain laran ka lae? Serake servisu sira iha rai li’ur ne’e lori mudansa ruma ne’ebé sidadaun sira bele haree no sente?
Tanba ne’e mak, ha’u kestiona oituan kona-ba orsamentu Estadu ne’ebé finansia ofisiál públiku sira servisu iha rai li’ur, liu-liu iha embaixada sira. Katak, sira ne’e merese duni atu simu privilejiu boot hanesan agora sira simu ne’e ka lae. Ha’u rona katak, sira iha priviléjiu barak. Sira simu salariu tuir rate ka kustu nasaun ne’ebé servisu ba no Estadu atribui tan subsidiu oioin, hanesan alojamentu, ajudu de kustu servisu, subsidiu atividade diplomatiku, no iha tan subsidiu sira seluk tan, ne’ebé ninia valór dehan fixa iha deliberasaun instituisaun nian.
Ha’u haree, ema barak mak hadau malu atu sai korpu diplomata iha estranjeiru. Iha diskusaun ida ho belun ida, nia dehan katak ema barak interese ba servisu ida ne’e tanba salariu no subsidiu sira ne’ebé atrai tebes. Bainhira sira nia misaun remata, barak konsege moris di’ak liu. Sira nia kondisaun moris pesoál bele muda no mellora signifikante, hanesan sosa rai, halo uma di’ak, sosa karreta no motor no etc.
Prontu, legalmente, parese ida ne’e la iha problema ida, tanba ne’e direitu ida ne’ebé hetan tuir lei. Maibé pergunta importante loos mak, osan ne’ebé Estadu gasta ba servisu sira ne’e produz duni rejultadu no benefísiu ne’ebé povu no nasaun hein ka lae? Se lae servisu hotu fila mai Timor, servidor sira mak moris di’ak uluk, duke ita haree servisu sira ne’e lori mudansa ba dezenvolvimentu ema barak nian.
Ita kestiona buat sira ne’e, la signifika katak, servisu embaixada sira la importante. Lae. Reprezenta diplomátika ne’e presiza tebes ba ita hanesan nasaun ki’ik. Maibé buat ne’ebé ita husu mak, gastu sira ne’e tenke iha medida klaru kona-ba rejultadu ne’ebé produz ba bem komum. Ita hakarak rejultadu servisu no volume servisu ne’ebé sira halo ne’e balansu duni ho buat sira ne’ebé sira simu. Atu nune’e, ita la’os de’it gasta osan, maibé ita nia servisu kontribui indireta ba investimentu ekonomia ne’ebé lori rendimentu di’ak ba Estadu.
Alende ida ne’e, ita mós presiza kestiona gastu sira ba aluga fatin servisu sira iha rai li’ur. Ita nia Estadu mós gasta osan barak ba selu fatin servisu sira iha rai li’ur ho volume ne’ebé boot, kompara ho ema nia fatin servisu iha Timor. Iha enkontru balun ne’ebé ha’u mós pernah akompañia iha servisu ida iha estranjeiru, ha’u haree edifísiu boot ida ne’ebé ita nia bandeira RDTL mak hamriik iha oin. Ha’u hanoin edifísiu ne’e propriedade tomak ita nia embaixada nian. Maibé bainhira ami ko’alia ho embaixada nia ekipa, ha’u foin hatene katak ita aluga de’it andar ida. Nune’e, mosu kedan iha ha’u nia hanoin: pooosaaaah… Estadu gasta osan hira kada fulan ba andar ida ne’e to’o tinan ba tinan?
Buat ida ne’e halo ha’u hanoin hetan fali katak, iha ita nia rain laran, ita fó rai baratu ba ema nia embaixada sira atu harii edifísiu. Sira nia patrimóniu sira mós para gratuita. Enkuantu ita nian iha ema nia rain, buat hotu ita hasai osan hodi selu ema nia edifisiu fulan-fulan, ne’ebé nia valór konserteza boot, duke ita iha rásik edifisiu iha ne’eba. Nune’e, iha parte ida ne’e, ita presiza husu duni, serake prinsipiu resiprosidade ne’e aplika duni ka lae? Se ita fó espasu no fasilidade ba ema nia reprezentasaun diplomátika iha Timor, saida mak ita simu fila husi sira ba ita nia reprezentasaun iha sira nia rain?
Seluk ida mak kona-ba viajen servisu no formasaun sira iha rai li’ur, hanesan konferénsia, expozisaun, estudu komparativu no enkontru internasionál sira. Ida ne’e mós halo ha’u hakfodak, tanba estadu gasta osan barak ba atividade sira ne’e, ne’ebé nia benefisiu ne’e mós la klaru. Ha’u akompaña ona atividade balun hanesan ne’e, no ha’u foin konsiente katak viajen balun kontribui loos ba prejuízu Estadu. Dala barak, Estadu finansia ekipa boot ida ba tuir konferénsia ruma, maibé ema ida ka rua de’it mak ba aprezenta ka ko’alia. Seluk ne’e ba tuur no rona loos de’it to’o fila.
Iha formasaun no treinamentu sira dalabalun ema balun ba tuir ladun fokus, balun fokus duni maibé fila mai la sériu atu implementa buat ne’ebé aprende. Ida ne’e kuaze akontese barak loos. Justru ha’u haree viajen sira ne’e poténsia barak liu lori ema (la’os hotu-hotu) ba berfoia-foia, hanesan belanja no haree ema nia rain, inklui ema aproveita la’o hodi buka ‘enjoy’ (kenikmata’an) ne’ebé la iha relasaun ho knaar Estadu nian. Entaun iha ne’e, ha’u konsiente loloos katak, gastu barak iha li’ur ne’eba, iha situasaun balun ladun responde ba interese komum, pelu kontrariu hatan fali ba ema nia nesesidade privadu sira.
Ita la imajina, osan ne’ebé loloos uza hodi hadi’a eskola, fasilidade saúde sira, sistema bee moos no estrada sira iha área rurál ne’eba, gasta loos de’it fali ba ema nia nesesidade privadu sira hanesan ne’eba. Ha’u hanoin Estadu presiza iha korajen atu hadi’a sistema hodi muda ita nia mentalidade sira hanesan ne’eba, liu-liu avalia rejultadu servisu no sukat benefísiu ne’ebé fila mai nasaun, liu-liu implementasaun konkretu husi kooperasaun ne’ebé iha hodi dudu dezenvolvimentu ekonomia, inklui implementasaun ba rejultadu formasaun no konferénsia sira. Se lae, rikusoin povu ida ne’e nian ita gasta arbiru de’it, la lori benefísiu sira ne’ebé ema hotu hakarak.
