Home Notisia Governu Despedia Traballadór 135 Ba Austrália, Total Partisipante Programa PALM To’o Ona...

Governu Despedia Traballadór 135 Ba Austrália, Total Partisipante Programa PALM To’o Ona 25.376

59
0
Traballadór Timoroan sira ne’ebe maka atu servisu iha Austrália (Foto-David).

Reportajen David da Costa

Governu Timor-Leste liu husi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) ohin halo serimónia despedida ba traballadór Timoroan hamutuk ema 135 atu ba servisu iha Austrália liuhusi Programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM). Traballadores Timoroan ne’ebe servisu iha programa ne’e to’o ona ema 25.376 husi tinan 2012 to’o agora.

Sekretáriu Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), Rogério Araújo Mendonça, hateten, ohin iha serimónia despedida ba traballadór hamutuk ema 135 sei ba servisu iha Austrália liuhusi kompania sanulu ne’ebe la hanesan. Programa mobilidade laborál hahú iha tinan 2012 no to’o agora ona Timoroan hamutuk 25.376 partisipa ona iha programa ne’e hodi ba servisu iha Austrália.

Tanba ne’e programa serimónia despedida ba traballadór Timoroan ba servisu iha rai liur hahú husi tinan 2009, bainhira traballadór sira ba servisu iha Korea do Sul. Iha tinan 2012 Timoroan hahú ba servisu iha Austrália liuhusi programa mobilidade laborál, depois iha 2023 ba Japaun no iha 2025 ba Nova Zelândia.

No serimónia despedida ne’e hametin akordu no kooperasaun entre Governu, traballadór no família traballadór sira. Ida ne’e importante tebes atu fó motivasaun no orientasaun ba traballadór sira antes sai ba servisu iha Austrália, Korea, Japaun no Nova Zelândia, atu sira bele hala’o sira nia knaar tuir kontratu no prosedimentu ne’ebe Governu Timor-Leste estabelese hamutuk ho nasaun parseiru sira.

“Serimonia despedia objetivu maka atu estavelese akordu parte traballadór sira, familia traballadores ho Governu, da ne’e importante teb-tebes, tanba ita haree katak  traballadores sira ne’ebe sai ba servisu iha liur, ita presiza mos fó motivasaun, presiza mos fó orentasaun atu nune’e bainhira sira hala’o sira nia misaun tenke tuir duni kontratu ho prosedimentu ne’ebe maka parte estadu Timor estavelese mos ho ita nia nasaun ne’ebe maka ita halo ona kopersaun,” dehan SEFOPE Rogério bainhira partesipa iha serimónia asina deklarasaun entre Governu, Traballadores no Familia, iha Palm Spring Kampung Alor, Kuarta 8/07.

Rogério hateten mos katak orientasaun ne’e fó koñesimentu kona-ba direitu no obrigasaun traballadór migrante sira, atu bele servisu tuir lei no hetan protesaun ba sira nia direitu. Aleinde ne’e, programa ne’e mos buka hasa’e abilidade no kompeténsia traballadór sira atu responde di’ak ba nesesidade empregadór sira.

No traballadór sira mos simu informasaun kona-ba lei no regulamentu traballu iha nasaun ne’ebe simu sira. Maski Timor-Leste iha nia rasik lei traballu, traballadór Timoroan sira tenke kumpri mos lei no regulamentu iha nasaun ne’ebe sira ba servisu. Tanba, Governu Timor no Governu parseiru sira estabelese ona akordu atu asegura katak traballadór Timoroan sira ne’ebe servisu iha rai liur hetan tratamentu ho dignidade no tuir lei sira ne’ebe aplika.

“Entaun husi lei sira ne’ebe maka iha parte Governu rua nene’e iha ona akordu atu trata ita nia traballadores sira ne’ebe maka ba servsiu iha liur, trata ho dignu tuir duni ita nia lei ne’ebe maka iha,” nia haktuir.

Nia hateten mos katak Governu Timor-Leste kontinua halo prevensaun ba traballadór sira. Iha Timor-Leste, programa mobilidade laborál regula diretamente husi Governu, enkuantu iha balu nasaun seluk, kompania privadu mak hala’o papel hanesan ajénsia rekrutamentu ba traballadór migrante sira.

Tanba ne’e, Rogério dehan sorumutuk despedida hanesan ne’e importante tebes atu asegura katak traballadór Timoroan sira ne’ebe ba servisu iha rai liur hala’o duni sira-nia servisu tuir kontratu ne’ebe asina ona.

Tuir dadus provizóriu SEFOPE nian, Kona-ba rezultadu programa mobilidade laborál, husi 2012 to’o agora, Timor-Leste mobiliza ona traballadór hamutuk 25.376. Husi númeru ne’e, rekrutamentu hala’o liuhusi ajénsia 150 no to’os na’in hamutuk 398 iha Austráliam aka rekruta ona Traballadór Timoroan. 

Dadus atualizadu SEFOPE nian katak husi total traballadór ne’e, traballadór foun hamutuk 9.932, no traballadór tuan sira ne’ebe kontinua servisu husi 2012 to’o agora hamutuk 15.404.

No mobilizasaun iha tinan 2026, traballadór foun ne’ebe mobiliza ona hamutuk ema 833, kompostu husi mane 680 no feto 153. Enkuantu traballadór tuan hamutuk 1.616, kompostu husi mane 1.187 no feto 429. Ho nune’e, total mobilizasaun iha tinan 2026 to’o agora hamutuk traballadór 2.449.

Rogério mos hateten katak iha implementasaun Programa PALM, Timor-Leste fó atensaun boot ba igualidade jéneru. Tuir nia, Timor-Leste okupa fatin dahuluk iha rejiaun Ázia Pasífiku iha partisipasaun feto sira iha programa ne’e, ne’ebe hatudu katak envolvimentu feto no mane responde duni ba nesesidade merkadu traballu.

SEFOPE mos rekonhese iha traballadór Timoroan balun ne’ebe sai husi sistema programa ne’e. Situasaun ida ne’e la’ós akontese iha kondisaun normal, maibé maioria akontese durante pandemia Covid-19 bainhiratraballadór sira nia pasaporte mate no halo sira sai husi sistema. Númeru traballadór ne’ebe sai iha períodu ne’e besik ema 800.

Depois pandemia remata no situasaun fila fali ba normal, traballadór balun sai husi Sistema, razaun tanba sira nia kontratu balun to’o fulan 9, maibé sira ba servsiu to’o fulan 8 ai-fuan mos laiha ona, sira mos hanoin fila-fali ba Timor mos presiza osan entaun balun nia hanoin  ida ne’e maka sira sai husi sistema.

Maski nune’e, Rogério afirma katak kompara ho nasaun sira seluk iha rejiaun Ázia Pasífiku, númeru traballadór Timoroan ne’ebe sai husi sistema programa mobilidade laborál sei ki’ik tebes.

Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten Programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM) nu’udar programa ida ne’ebe diak tebtebes ba Timor-Leste, tanba desde programa ne’e hahú ona, traballadór timoroan rihun ba rihun hetan oportunidade atu servisu iha Austrália no barak mak kontinua servisu tuir kontratu ne’ebe empregadór sira fó.

Tanba ne’e, programa ne’e presiza kontinua no bele aumenta tan iha futuru, tanba fó benefísiu boot ba família sira no kontribui ba hadia moris no kondisaun ekonomia komunidade nian. No prioridade prinsipál programa ne’e mak ajuda família sira no, tempu hanesan, hadia ekonomia nasional Timor-Leste.

“Ne’e duni ha’u apoiu 100% ba ida ne’e. ha’u hatene Traballadorea imigrante sira liu-liu iha Australia, iha Europa ne’eba, Amerika, ema servisu todan, sakrifisiu, hanoin deit familia. Ita nia traballadór sira iha rai liur kontribui makaas loos ona la’os deit ba familia maibé ekonomia rai laran mos book aan,” nia dehan.

Nia akressenta katak kontribuisaun traballadór timoroan sira iha rai liur la’ós deit fó apoiu ba família, maibé mos fó impaktu pozitivu ba ekonomia Timor-Leste liuhusi rendimentu ne’ebe sira haruka fila mai ba nasaun.

Prezidente mos elojia Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), ne’ebe durante tinan tolu ikus ne’e servisu maka’as atu dinamiza programa mobilidade laborál ho Austrália, Repúblika Koreia no parseiru internasionál sira seluk.

Prezidente hateten katak nia dala barak ko’alia ho sidadaun Austrália sira, no sira hato’o katak kontente loos ho desempenho traballadór timoroan. tanba empregadór sira apresia etika servisu traballadór timoroan ne’ebe servisu lalais, disiplinadu no responsavel.

Traballadór PALM Husu Timoroan Sira Hametin Etika no Respeita Lei Austrália

Reprezentante traballadór sira, Juvelina Soares, hateten nu’udar partisipante iha programa Pacific Australia Labour Mobility (PALM), traballadór Timoroan sira tenke reprezenta povu no nasaun Timor-Leste ho hahalok di’ak, etika servisu aas no responsabilidade. Taballadores di’ak la de’it fó benefísiu ba traballadór ida idak, maibé mos loke oportunidade servisu barak liu tan ba traballadór Timoroan sira iha futuru.

“Ha’u reprensta povu no nasaun Timor-Leste tenke hatudu hahalok diak, ha’u nia hahalok no etika servisu diak, sei ajuda ha’u nia aan no mos oprtunidade servisu barak liu tan ba traballadór sira seluk iha future,” Reprezentante traballadór sira, Juvelina bainhira lee hela komprimsiu traballadores nian.

Traballadór sira iha obrigasaun atu respeita lei no regulamentu Austrália nian durante servisu. Ida ne’e inklui la hemu tua bainhira lori kareta, kumpre regra tránsitu, la envolve an iha distribuisaun ka konsumu droga, prostituisaun, no atividade seluk ne’ebe viola kondisaun visa, hanesan servisu ba empregadór seluk, estende permanénsia ilegal, ka halai husi sistema programa PALM.

Nia mos reafirma katak traballadór sira labele buka dalan atu muda ba tipu visa seluk durante programa. Tuir nia, violasaun hasoru regra refere bele hamosu konsekuénsia boot, inklui hasai naran husi baze dadus SEFOPE nian ba traballadór no nia família, no bele lakon oportunidade atu partisipa fali iha programa mobilidade laborál ba Austrália iha futuru.

Aleinde ne’e, Juvelina husu ba traballadór sira atu la lori hahalok ka atividade hanesan treinu arte marsiais no ritual balun husi Timor-Leste ba fatin servisu iha Austrália, tanba atividade hirak ne’e kontra regra programa PALM no bele hamosu sansaun disiplinár ba partisipante sira ne’ebe viola.

Nia hatutan katak, karik traballadór ida viola kontratu servisu ka hatudu atitude ne’ebe la apropriadu, empregadór aprovadu iha direitu atu hakotu kontratu iha kualker tempu. Depois remata kontratu iha programa PALM, traballadór sira tenke fila ba Timor-Leste no hela iha rai laran durante fulan tolu to’o fulan neen antes bele konsidera atu hetan oportunidade servisu foun liuhusi programa ne’e.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here