Home Memoria RENETIL hanoin hikas Jamsheed Marker: Diplomata Special ONU Nian ba Kazu Timor-Leste...

RENETIL hanoin hikas Jamsheed Marker: Diplomata Special ONU Nian ba Kazu Timor-Leste hosi Karachi, Pakistan

1332
0
Reprezentante Special ONU Nian ba Asuntu Timor-Leste, Jamsheed Marker (iha liman los) koalia ho Prizoneru Politiku Xanana Gusmao iha Prizaun Cipinang, Jakarta, Indonsia, iha 17 Dezembru 1998 (foto hosi Reuters)

Ato ‘Lekinawa’ Costa

Jamsheed Marker, Diplomata Pakistan nian ne’ebe servisu ba negosiasaun hodi buka solusaun ba Timor-Leste fila hikas ba maromak nia kadunan iha loron 21 Junnu 2018, ho tinan 95, iha Karachi, Pakistan. Marker mak diplomata ONU nian ida mak hetan fiar hosi Kofi Annan, Sekretariu Jeral ONU nian, iha tinan 1998, hodi halao servisu buka solusaun ba problema Timor nian. Nia hetan rekoinesementu internasional ba ninia kontribuisaun hodi lori solusaun ba problema Timor nian.

Marker marka istoria importante iha luta diplomasia Timor-Leste nian. RENETIL mak organizasaun rezistensia ida ne’ebe previlejiu hodi hasoru malu ho Marker dala rua. Dala uluk, Reprezentante Renetil, Mariano Asanami Sabino, hanesan Vice-Sekretariu DIGERIN (Dirasaun Geral RENETIL iha Indonesia) iha tempu ne’eba, mak nudar lider ba manifestasaun ne’e. Manifestasaun ne’ebe halao ho kodigo “Operação Relámpago ka Operasaun Rai-lakan” ne’e Asanami halo hamutuk ho ninia kompaneiru nain 33 iha Embaxada Austria nian iha Jakarta, 25 Marsu 1997. Iha embaxada ne’e nia laran mak Asanami ho ninia kompaneiru sira ejiji hasoru malu ho Jamsheed Marker, momentu ne’eba matebian nudar Reprezentante Spesial Sekretariu Jeral ONU nian, Kofi Annan hodi halo servisu buka solusaun ba problema Timor. Hasoru malu ne’e akontese duni, no iha hasoru malu ne’e, manifestante sira hato’o petisaun hodi kondena de’it jenosidiu sira nebe militar sira halu iha Timor-Leste, maibe ijiji mos libertasaun imediata ho inkondisional ba ulun-boot rezistensia nian, Xanana Gusmão, ho dadur politik timoroan sira tomak. Nune’e mos husu hala’o lais Rezolusaun sira nebe Asembleia Jeral ho Konseilu Seguransa ONU nian aprova ona kona-ba problema Timor-Leste nian. Hafoin halo demonstrasaun Asanami hamutuk ho ninia kompaneiru sira hetan kaer no kastigu besik semana iha sela Polisia Indonesia nian.

Iha livro RENETIL nian mak hakerek hosi Carlos da Silva (Saky), haktuir katak Jamsheed Marker impresionadu tebes ho okupasaun ne’e. Tuir Marzuki Darruzman, iha enkontru nebe Marker halu ho sira iha KOMNAS HAM nia eskritoriu, Enviadu Sekretariu-Jeral ONU ne’e hateten katak asaun nebe estudanti timoroan sira halu: “sofistikadu tebes, organizadu di’ak, no halu ha’u hakfodak haree asaun ne’e. Sei tuir mos Marzuki, Jamsheed Maker konklui katak “asaun sira ne’e sistimatik tebes”.

Memoria luta estudantil ida ne’e susar tebes atu bele haluha. Pedro Loivacho Nelukala Vieira, lider RENETIL nian ida mak halo manifestasaun hamutuk ho Asanami, no nudar reprezentante manifestantes nian ida mak hasoru malu ho Jamsheed Marker, hatete katak, iha momentu ne’eba, Marker rona duni saida mak ami hato’o no nia simpatia ho luta estudante sira nian. Pedrito mos esplika katak Marker nia matan ben monu bainhira nia husu kona ba seriedade ONU nian hodi buka solusaun ba problema Timor-Leste.

Ba daruak, Diresaun Jeral RENETIL nian iha exterior (DIGAREX) mos konsege hasoru malu ho Jamsheed Marker iha Centru Informasaun ONU nian iha Lisboa, 27 Junnu 1998. Reprezentante RENETIL nian mak hasoru ho Marker ne’e mak Sekretariu DIGAREX, Carlos da Silva Lopes (Saky), Benjamin Martins no Martinho de Jesus. Iha hasoru malu ne’e RENETIL hato’o nia petisaun hodi rejeita totalmente statute otonomia special mak Presidente Habiebie (iha momentu ne’eba) oferese nudar solusaun ba problema Timor-Leste nian, demanda ONU atu hatama organizasaun resistensia iha dialogu hodi buka solusaun, husu atu Indonesia dada sai sira nia military hosi Timor-Leste, no husu mos ONU atu liberta prizoneru politiku sira mak kastigu hela iha Timor-Leste no iha Indonesia, iha momentu ne’eba.

Hatan ba petisaun hosi RENETIL nian, Marker dehan katak, nia sei husu Indonesia atu liberta prizoneru politik sira no sei koalia ho governo Portugal no Indonesia hodi buka solusaun ba problema Timor-Leste nian.

Hanoin hetan hasoru malu ho Jamsheed Marker, Carlos da Silva (Saky) hatete katak sira husu ba Jamsheed Marker atu halo negosiasaun direitu ho Timor oan sira, liuliu ho Xanana Gusmão nebe nudar lider maximu Rezistensia nian. Nune’e mos husu ba Jamsheed Marker hodi halo presaun ba Indonezia hodi liberta hotu dadur politik Timor oan sira sira. Husu mos atu liberta tiha Gregorio Saldanha nebe hetan pena perpetua tanba Xanana Gusmão ida nebe nudar lider maximu Rezistensia nian ninia pena reduz tiha on aba tinan 20 enkuantu Gregorio Saldanha nebe hanesan subordinado ida hetan pena perpetua fali.

Bainhira hanoin hikas saida mak Saky ho ninia kompanneiru sira halo iha Portugal, nia haktuir katak, “Hafoin rona tiha hotu delegasaun RENETIL nian hanoin, Jamsheed Marker promote atu koalia ho Indonezia kona-ba assunto sira nebe RENETIL hato’o ba nia. Hosi ninia oin hatudu katak nia simpatia no solidariu ho Timor oan sira nia luta, maibe la fasil mos nia atu halo presaun ba Indonezia tanba nia halo hela papel hanesan mediador. Independentemente, se Jamsheed Marker mak influensia Indonezia ka lae, faktu mak iha iha Janeiro 1999, Indonezia aseita realiza referendum iha Timor-Leste.”

Marker halo tiha ona ninia servisu diplomasia no negosiasaun hodi kontribui ba prosesu buka solusaun ba problema Timor nian. Haree ba servisu ne’ebe Marker halo, Kofi Annan (Eis-Sekretariu Jeral ONU) hatete katak Marker mak negosiador ida ne’ebe hetan empatia hosi parte konflitu nian hodi koalia ba malu. Ministru Negosiu Estranjeiru Portugal nian mos rekoinese katak Marker ninia aprosimasaun ba buka solusaun ne’e kalma teb-tebes.

Marker nia jornada servisu diplomasia hahu hosi ninia servisu nudar jestor ba bisnis familia nian no rekrutadu ba say ambassador iha Ghana 1964. Nia serbii nia nasaun ho espiritu patrotiku no dedikasaun aas tebes. Servisu ida ne’ebe mak loloos hotu deit iha tinan 3 nia laran, sai fali tinan 30 resin hodi reprezenta Pakistan iha movimentu diplomasia no maneuver politik internasional nian sira. Alein de serbii nudar diplomata iha Ghana nia mos reprezenta ninia estadu iha Guinea, Mali, Romania, Japan, Geneva, Jerman-Loromonu, Fransa, Estadu Unidu no ikus liu nudar Asesor Spesial ba Kofi Annan, Sekretariu Jeral ONU nian.

Marker mak ema edukadu iha hosi komunidade Parsi (ema Persia, komunidade minoria, non-muslim), iha Pakistan, moris iha loron 24 Novembru 1922. Marker fila hikas ba maromak nia kadunan iha loron 21 Junnu 2018, ho tinan 95. Nia husik hela memoria servisu diplomasia nian iha mundo, liliu luta diplomasia hodi loke opurtunidade ba Timor-Leste hodi hetan nia ukun rasik an. Marker konta ninia istoria negosiasaun no diplomasia mak nia halo liu hosi ninia livro “East Timor: A Memoir of the Negotiations for Independence”, publika iha 2003 ho pajina 228.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here