Home Analisa Pulitika Publika: Oinsa Fo Ba Povo Saida Mak Promete Ona

Pulitika Publika: Oinsa Fo Ba Povo Saida Mak Promete Ona

121
0

Ekipa Neon Metin*

Situasaun ne’ebe mak povo hasoru hela dadaun ne’e various. Governo iha Planu Dezenvolvimentu Stratejiku maibe seidauk implementa kompletu. Ezemplu, problema dezempregu mak kontinua aumenta ba bebeik. Konfiansa ema halo bisnis sira mos menus ba bebeik tanba inserteza politik ne’ebe lao hela. Buat barak mak ita importa hosi rai liur. Dependensia ba orsamentu estadu mos aumenta ba bebeik. Seitor non-oin seidauk hetan atensaun seriu hodi estadu. Situasaun todan iha nivel dezenvolvimentu ida hanesan agora dadaun nesesita duni atu governo tetu didiak hodi hatu’ur ema ne’ebe duni deliver ka fornese sira nia promesas sira ka sira nia intensaun pulitika mak halo tiha ona.

Nune’e ita nota katak ita dook ba bebeik ho objetivu estadu nian mak ita presija hakonu. Ita kuinese kata iha Konstituisaun da Republika iha ne’eba alende iha define knar governu nian nia define mos objetivu estadu. Objetivu estadu nee mak prinsipiu orientador neebe mak orgaun estadu hotu-hotu uza hodi halo sira nia pulitika/kebijkan. Maibe relevante ho ita diskusaun ohin loron nia mak nee, prinsipiu orientador tenke sai base ba orgaun estadu nian hodi halo lao pulitika publika (public policy).

Objetivo Estado nian nudar haktuir iha Konstituisaun RDTL mak; a) Defende no garante nasaun nia soberania; b) Garante no promove sidadaun sira-nia direitu no liberdade fundamentál, no respeitu ba estadu nia prinsípiu kona-ba direitu demokrátiku; c) Defende no garante demokrasia polítika no partisipasaun populasaun nian kona-ba rezolusaun problema nasionál sira; d) Garante dezenvolvimentu ba ekonomia, ba progresu siénsia no téknika; e) Harii sosiedade ida-ne’ebé hatuur iha justisa sosiál, hodi hakiak sidadaun sira-nia moris di’ak ba isin no ba klamar; f) Proteje didi’ak meiu-ambiente no boli nafatin riku-soin rai nian; g) Hakatak no haloko povu timoroan nia personalidade no nia liman-rohan kulturál; h) Harii no haburas relasaun di’ak no harosan (kooperasaun) ho povu no ho estadu hotu- hotu; i) Promove dezenvolvimentu ida-ne’ebé nakait kabeer ba setór oioin no rejiaun sira, no mós fahe loloos produtu nasionál nian; j) Hamoris, promove no garante biban no leet ne’ebé hanesan ba ema feto no mane. Pulitika publik tenke dezenvolve ho referensia atinji saida mak temi ona iha objetivu estadu.

Asuntu pulitika publika ne’e ita mos loro-loron koalia hela, depois ita mos hatene katak bainhira partidu pulitika ba halo kanpanha atu hetan votus iha elisoens, sira halo promosaun no halo komprimisiu eleitoral. Balun dehan programa maibe ba diskusaun analitiku ida ne’e ita hakarak hateten partidu sira halo komprimisiu. Sira promete atu halo ida neea, halo ida ne’eba hodi hatudu mos sira nia komitmentu.

Iha kontestu formulasaun poitika buat sira ne’ebe promete ona mak orienta pulitika publika neebe mak governu ida hasai. Prosesu formulasaun ne’e mak  partidu ne’ebe ba ukun nia sei tradus ba nia program pulitika. Entaun, wainhira koalia pulitika publika afinal ita koalia planu ida, assaun ida neebe mak governu ida foti atu resolve kestoes publikas. Problema publika sira ne’ebe mosu mak relevante ba sosiedade komun no problema hirak ne’e iha inplikasoens ka inpaktu, laos ba grupu ida rua deit, maibe ba sosiedade tomak, ne’e hanaran problema publika. Solusaun ba problema publika mak presija pulitika publika.

Tanba ne’e, kuandu ita koalia pulitika publika ita haree ba buat tolu tolu; ida, intensaun mak autor governu hakarak halo, ka saida governo indentifika nudar issu ka problema. Bele mos saida mak governo deklara atu halo buat ruma hasoru problema ida; Rua, mak Asaun.  Saida mak governo halo duni hodi resolve problema. Nune’e ita refere saida mak sira (governo ka partidu politiku) haree nudar problema, depois deklara komitmentu hodi hatudu intensaun hodi solusiona, no ikus halo asaun hodi solusiona problema ne’ebe identifika ona.

Relasiona ho formasaun governo no implementasaun pulitika publika, bele halo ezemplu hanesan tuir mai; treinador sira prepara boxista ida, isin kik hela, experiensia la iha, hodi ba hasoru Mike Tyson. Tyson mak boxista isin bot no iha experiensia barak. Treinador sira halo avaliasaun bele ka lae sira nia boxista isin kik no ladun iha experiensia ne’e hasoru Mike Tyson. Treinador sira sei foti desizaun importante ba ida ne’e no presija avalia didiak prosesu preparasaun to’o implementasaun. Ezemplu ne’e atu hatudu katak partido pulitika hatene problema ne’ebe estadu hasoru bo’ot tebes, no sira prepara duni atu resolve probelma sira mak iha ona, labele halo asaun mak kontradiz fali ho problema nia todan.

Relasiona ho formasaun Governo VIII, uza ezemplu treinu ba hasoru Mike Tyson (programa bo’ot) maibe haruka fali ema isin kik no la treinadu mak ba (Ema ho nia kompetensia no kapasidade) ne’e nia rezultadu sei la tuir promesas mak halo tiha ona.Presija koko avalia fase por fase hosi formulasaun pulitika, asaun mak hola atu implementa pulitika. Nune’e lalika hein too etu tasak tiha mak ita mai hateten dehan etu ne’e sai fali sasosro. Ho liafuan seluk atu dehan bainhira halo avaliasaun loloos hatene ona asaun saida mak atu foti no se mak bele halo asaun hirak ne’e. Laos husik liu tiha mak depois iha buat ruma sala mak arepende fali. Entaun entrmos analiza pulitika ka analiza kebijakan tamba analiza pulitika mos halo analiza  ba pulitika jeral mak dadaun ne’e lao hela.

Bainhira liga ho rezultadu hosi implementasaun pulitika, mak iha ligasaun forte ho  intensaun pulitika publika nee? Depois nia resultadsu final saida ? por ezemplu, governu deside dehan agora hahan sira mai husi liur sira nee, tamba inporta husi Indonesia karun liu, entaun inporta fali hosi China deit ita bele poupa osan. Maibe pulitika publik hanesan ne’e bele hamosu implikasoens. Implikasoens ne’e bele la mosu iha inisiu formalusaun ka analiza ba halo pulitika ne’e. Nune’e mos hanesan, bainhira ema ne’ebe atu fornese saida mak nia promete ona iha pulitika nia laran, nia presija tetu ho konsequensia sira mak sei mosu tanba pulitika mak nia halo ka implementa.

*Rekap hodi diskusaun Neon Metin, Junu 2018

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here