Home Analisa Florentina Gama, Vitima Tortura TNI, Justisa Sei Dook Nafatin

Florentina Gama, Vitima Tortura TNI, Justisa Sei Dook Nafatin

90
0

Reportajen Ruben ‘Hamas’

Laos feto barak mak sae ba ai-laran hodi kaer kilat hamutuk ho mane sira ka sai membru FALINTIL. Laos feto barak mak tama organizasaun klandestina hodi servisu iha rede fo apoio ba Frente Armada no mos Frente Diplomatiku. Maibe iha feto barak mak luta iha nonook nia laran, tahan moe, ‘fo-an’ ba forsa Indonesia, hodi salva sira nia aman ka sira nia-nan no lider rezistensia. Ida ne’e mos mak istoria Florentina Gama nian. Feto ne’ebe hatudu nia aten brani iha uma laran hodi salva nia familia.

Oan hosi Augusto Pereira no Aliança Araujo, alin hosi Ananias Araujo Pereira, Florentina mak feto ida ne’ebe hasoru moris todan iha okupasaun Indonesia. Nia ‘entrega nia an’ ho hanoin katak nia bele salva ninia maun no aman. Nia haktuir istoria todan ne’ebe mosu ba nia iha fulan Novembru 1992.

“Iha loron sexta feira fulan Novembro 1992, iha Lahane, komandante SGI ne’ebe nia naran hau la hatene, ho komandante TNI naran lá hatene no sira seluk-seluk tan lori kilat mai aserka ami nia uma tanba ami fó han maun bo’ot Jose Kay Rala Xanana Gusmão”. Komandante SGI ne’e lori kilat fai ha’u nia apa nia hirus matan no oin to’o metan hotu, sunu mós nia isin lolon ho sigaru, hafoin rasta nia hodi tula iha kareta metan bo’ot ida hodi ba sulan iha POS SGI iha Kolmera. To’o iha ne’eba SGI ida naran lá hatene maibé nia tato iha nia liman tau Alsema, hodi hatama iha sela durante fulan ida nia laran.”

Florentina haktuir katak tanba hakarak salva maun bo’ot Xanana, nia aman tenke hetan torturasaun maka’as hosi SGI.

“SGI husu kona ba maun bo’ot Xanana Gusmao maibe tan de’it ha’u nia apa hatan katak lá hatene SGI ne’e lori kilat fai halo nia isin kanek hotu, liu tiha ida ne’e , hasai fali ha’u nia apa lori ba hatama fali iha POM Taibesi Dili, hodi kastigu tan iha sela durante tinan ida. Durante iha sela laran loron-loron halo investigasaun hodi kilat fai ha’u nia apa to’o nia isin sira dodok hotu, hafoin haruka fila ba uma, maibé kalan-kalan intelejen sira ba hafuhu bebeik”, Florentina haktuir ba jornalista Neon Metin..

Florentina hanoin katak hahalok torturasaun no violensia ne’e atu akontese deit ba nia aman. Maibe la nune’e. Loron tuir kedas, hafoin lori nian aman, iha loron sabdu ida iha Novembru 1992, Florentina nia familia kontinua hetan ameasa no nia rasik hetan kaer hosi polisia Indonesia sira.

“Polisia lori kilat mai aserka ami nia uma iha lahane hodi baku sasan uma laran halo rahun hotu, hafoin basa ha’u, ha’u nia ama no ha’u nia maun no lori ha’u ba hatama iha Sela Polisia Komoro, durante loron rua kalan tolu nia laran. Durante interogasaun sira halo torturasaun oi-oin. Sira baku, tuku, no tebe hau. Iha kalan nakukun tuku ida 01:00 dadersan, sira hasai fali ha’u lori ba hatama fali iha sela Brimob durante semana rua nia laran. Iha ne’eba sira halo nafatin investigasaun, Brimob ida, naran lá hatene, lori liman ku’u ha’u no lori botas sama ha’u nia ain to’o metan hotu. Depois sira fó livre ha’u fila ba uma, maibé kalan-kalan intelejen sira mai hafuhu nafatin”, Florentina haktuir istoria ne’e ho laran triste.

Hahu hosi momentu ne’eba Florentina ho ninia familia nia moris la hakmatek liutan. Nia hanoin nafatin sofrementu oin-oin mak ninia familia halo ona tanba hakarak salva maun bo’ot Xanana Gusmao. Nune’e iha uma laran sira hahu ona koalia oinsa mak bele salva sira nia aman Augusto Pereira.

“Mai fali iha tinan 1996, data mak ha’u haluha, ha’u nia ama komesa buka meius oinsa atu bele haruka ha’u nia apa sai husi fatin ne’e. Entaun ha’u nia ama trata surat hodi haruka tiha ha’u nia apa ba hela iha Australia,” Florentina hatutan nia istoria.

Maibe ho Florentina nia aman la iha ona sira nia sorin no moris seguru ona iha Australia, halo Florentina ho nia inan no mos nia maun nia moris la hakmatek liutan. Bainhira forsa Indonesia hatene katak sira aman la iha ona, forsa Indonesia ba fali Florentina nia uma hodi kontinua buka hatene ho intimidasaun oin-oin

“Tentara (forsa Indonesia) mai fali ami nia uma hodi husu ha’u nia apa entaun ami dehan nia sai ami lá hetan kalan rua ona lá mai uma. Tentara ne’e nafatin mai uma uza kilat atu tiru ha’u nia ama no ha’u nia maun”, Florentina dehan.

Forsa Indonesia laos deit ameasa no intimida familia Florentina nian maibe mos obriga atu kaben ho Florentina. Tanba hakarak salva nia familia Florentina mos ho obrigatoriamente kaben ho forsa Indonesia ne’e.

“Bainhira nia dehan hakarak atu kaben ho ha’u, hau lá ko’alia bu’at ida, tanba ema mai ho kilat ne’ebé ita tauk,” Florentina hanoin akontesementu triste ne’e.

Florentina moris hamutuk ho forsa Indonesian ne’e tinan tolu nia laran no kous oan mane ida mak moris iha 16 Outubru 1999. Maski nune’e Florentina nia esperansa katak funu ne’e Timor-Leste mak sei manan. Florentina hatene katak uituan iha eleisaun (referendum) no rezultadu ne’e Timor-Leste mak sei manan. Maibe bainhira rezultadu hatudu duni esperansa Florentina nian, nia kontinua hasoru tan dezafiu seluk.

“To’o rona resultadu katak ita manan ona, entaun Tentara ne’e hakarak lori ha’u nia oan mane ne’e atu ba hotu. Maibé ha’u lá fó, nia atu lori kilat tiru tan ha’u, nia lá konsege tiru ha’u ho nia familia. Ami halai subar ba ai-laran”, Floretina konta tuir.

Timor-Leste nia ukun an konsege kore Florentina ho nia familia hosi ukun militar Indonesia nian. Florentina laos manan deit ukun rasik an maibe manan mos nia oan mane mak nia defende to’o loron ikus fahe malu ho forsa Indonesia nian. Florentina ho nia familia manan liutan tanba nia aman konsege fila hikas hosi Australia hodi moris hamutuk ho sira, no Florentina hakat nafatin ba oin ho katuas oan seluk ida mak hadomi nia ho ninia hotu mak nia hasoru.

“Iha 2004 mak ha’u nia katuas oan kedua ne’e tuir fali ha’u, entaun ami rua moris hamutuk hodi ha’u kous tan oan feto rua mane ida ikun ne’e. Hamutuk hau iha oan nain ha’at. Ha’u nia apa mos fila husi Australia mai hare ha’u hakfodak, tanba ha’u iha oan barak. Ha’u tristi liu mak ha’u nia apa soe hela ami lori tempu naruk. Karik iha momentu ne’eba mak ami mate, kala ha’u nia apa lá hare ami hotu, maibé ha’u agradese ho maromak nia grasa ami moris’, ho hamnasa no kik no matan ben nakonu Florentina haktuir ninia istoria moris.

Hanesan ho sobrevivente sira seluk, Florentina haksolok ho ukun rasik an ida ne’e. Maski nune’e bainhira hanoin kona istoria pasadu nian nia tanis iha laran deit. Nia halo nune’e atu nia familia sira lá bele hatene ninia triste.

Florentina Gama nia istoria rejistu ona iha CAVR hamutuk ho statement hosi vitima besik 8,000 seluk. Hosi total numeru ne’e 21% mak feto hirak ne’ebe sai vitima ba violasaun dereitus umanus, ka sasin ba violasaun dereitus umanus. Hosi violasaun hirak ne’e, iha feto 853 mak hetan violasaun sexual, inklui hetan perkosa, atan sexual, no tipu violensia seluk. CAVR nia relatoriu mos hatete katak violasaun hirak ne’e 93% halo hosi forsa seguransa Indonesia nian no milisia ne’ebe komanda hosi forsa armada Indonesia nian.

(Publika ho licensa hosi vitima)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here