Home Notisia Lixu Fatin Dook, Mota Sai Fatin Soe Lixu, Komunidade Dehan

Lixu Fatin Dook, Mota Sai Fatin Soe Lixu, Komunidade Dehan

147
0
Lixu mak mota lori ba tasi (Foto: Diliweekly)

Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’

Komunidade Aldeia Romit, Becora, kontinua soe lixu ba mota. Tasi kontinua simu foer hosi mota. Ikan no ambiente tasi nian kontinua foer. Ikus mai ema mak sei konsumu fali foer hirak ne’e hosi ikan mak sira sosa.

Membru komunidade Aldeia Romit, Becora, Leonildi da Gloria, haktuir katak soe lixu ba mota ne’e sai kustumi ona tanba fatin soe foer la iha. Sira ona foer iha mota durante tinan 17 nia laran. 

“Tinan-tinan ami soe fo’er iha mota, fatin atu halo lixu iha uma hun la iha, atu halo iha ituan ne’ebé. Fatin mamuk tama liu ba aldeia ida ne’e mós laiha, ema hosi laran mai fakar hotu fo’er iha mota ne’e. Ema iha aldeia laran ne’e hotu. Ema ida mesak maka soe lae, hotu-hotu, uma kain tomak. Lixu fatin mak iha mota laran de’it ona, ita ko’alia buat hotu maibé mudansa la iha. Uluk ita ukun aan to’o ohin loron tinan sanulu resin hitu (17) ona, lixu fatin la iha, lixu fatin maka mota laran de’it,” Leonilde hatete.

Leonilde mos dehan katak, “Lixu soe iha mota maibé ami mak hamós, husi ne’e to’o Motu Dare, Berbidu, ne’e kareta mai tula. Ikus ne’e la iha ona, tanba para ona tiga (3) dolar, ne’ebé kareta la mai tula ona, lixu hada de’it. Hori bainhirak ne’e sira funsionaiu mai iha ne’e, atu hamoos lixu. Maibé lixu iha ami telefone, sira la mai foti. Agora tinan rua besik atu tolu, governu laharuka ona kareta mai tula fo’er.”

Oinseluk ho lian Xefe Aldeia Romit nia lian, Umbelina Borges, hatete katak nia tau foer iha plastik, depois ba soe iha lixu fatin bot.

Ba ami agora da-dauk ne’e lixu fatin seidauk iha, pesoalmente ha’u rasik, ha’u tau iha plastik de’it, plastik metan ne’ebé sosa iha loja ne’e, ami tau tiha fo’er ba mak ba soe fali iha lixu fatin boot. Ida ne’e pesoalmente ba ha’u,” Umbelina haktuir.

Maibé Umbelina mos dehan katak ninia komunidade sira, maioria soe iha mota, tanba de’it falta sosializasaun iha parte ambiente ni-nian. Oinsá fó koñesimentu ba populasaun sira, oinsá atu kuidade ambiente. Ida ne’e seidauk iha para oinsá apela ba sira, atu kria edukasaun sívika ba kada populasaun, atu bele iha koñsimentu di-di’ak atu bele kuidade ambiente di’ak, ita moris saudável.

Xefe Aldeia ne mos dehan katak seidauk hatene haketa lixu. Sira koko halo aktividade hamós fo’er iha ami nia aldeia ida ne’e, iha tinan kotuk 2016 no 2017. Ne’e sira halo programa hamós fo’er kada semana-semana no ami tau iha mota. Sira seidauk hanoin atu haketak lixu, ida ne’e lata aat, ida ne’e plastik, ida ne’e fo’er ba sunu nian, ida ne’e seidauk iha.

“Komunidade sira soe lixu iha mota ne’e tanba primeiru fatin lixu ba sira ne’e laiha. Ami lideransa dehan hanesan ne’e, labele soe fo’er arbiru. Agora ami hatete ona labele soe fo’er arbiru, maibé labele de’it. Atu sansaun ba sira ne’e laiha. Ida ne’e maka faillansu boot ida ba ita nia komunidade, liu-liu Timor-Leste,” Umbelina aumenta.

Observasaun jornalista Neon Metin haree katak kestaun ida ba komunidade sira ne’ebé hela tama liu iha laran ne’ebé estrada la tama no dook hosi lixu fatin. Atu oinsá atu governu oinsá bele kria fatin lixu ne’e, fó ba sira ne’ebé dook liu hosi distánsia ne’ebé atu soe lixu ba, atu bele tau sira nia fatin lixu. Para kada semana sira bele mai tau iha lixu jeral, ida ne’e oinsá ba governu nia hanoin. Ida seluk mak oinsá halo edukasaun sívika ba sira atu plástiku ne’ebé sira hola iha loja, bele tara tiha no tau lixu iha uma nian, to’o semana sira bele tau iha lixu jeral. 

Agora da-dauk komunidade sira komesa ba soe ona fo’er iha estrada, maibé ita haré estrada ne’ebá, la’os dehan lixu fatin iha ne’ebá, lixu fatin laiha. Tuir lolós governu tau netik bak kareta nian hanesan uluk. Tau ba para fo’er sira ne’e hatama hotu ba bak laran. Maibé fo’er rungu-ranga lós, asu, bibi ba sukit entaun fo’er ne’e ba be-beik. Udan hanesan ne’e ita haré aat lós. Luron ne’ebá la’os dehan dalan protokolu, maibé karik ema boot ruma liu ema bele haré dehan Timor ne’e fo’er nafatin, tanba fatin lixu laiha.

Komunidade sira iha ne’e ba soe fo’er iha estrada boot Becusse ne’e, balun uza motor, balun uza karosa, balun hi’it de’it. Agora da-dauk ha’u nia prepara iha karon. Fo’er ne’e mak kalen, masa oan sira ne’e. Atu ai-tahan sira ne’e ami sunu de’it.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here