Home Analisa Jokowi Sei Inaugura Ponte Bidau Santana: Projetu “Haluha Organizadu”?

Jokowi Sei Inaugura Ponte Bidau Santana: Projetu “Haluha Organizadu”?

453
0
Ulun ruin hosi mate sira mak hetan oho hosi Indonesia

Notisia foin lalais ne’e fo sai katak Presidente Indonesia, Jokowi, sei inaugura ponte Bidau Santana. Ponte ida ne’e ho folin besik milaun $4, liga dalan bot, Bidau Santana ba to’o Statua Cristo Rei, statua ida ne’ebe Jenderal Soeharto, Presidente Indonesia, mak harii. ponte ne’e mos harii hosi kompania Indonesia ida (Carya Timor ka Karya Timor) no emprega ema Indonesia barak.

Publik la hatene loloos razaun tansa Jokowi mak sei inaugura. Razaun pulitik ida ne’ebe tau ba publik nia bikan laran mak atu hametin liutan relasaun Timor-Leste ho Indonesia. Mais signifika saida ho memorializasaun pasadu nakukun ne’ebe Timor-oan barak hasoru iha tinan 24 nia laran?

Ukun-an Timor-Leste nian koinesidu ho luta revolusionariu ida, tanba involve povo iha komponente hotu-hotu. Razaun fundamental hosi involvimentu povo nian ne’e tanba povo hakarak sai hosi opresaun no represaun ukun rejime Soeharto nian. Tanba durante Indonesia nia ukun, iha familia ida-idak, iha sikun barak Dili laran, iha fatin-fatin, Indonesia husik hela memoria triste, memoria kanek ne’ebe povo Timor-Leste susar atu haluha.

Maibe, iha tinan 20 nia laran ona, estadu hanesan halo hela esforsu ida atu hamoos memoria pasadu nian liu hosi aktu sira mak la sensivel. Projetu ponte Bidau Santana ne’ebe dehan Jokowi mak sei inaugura ne’e ezemplu ida deit. Konstrusaun estrada barak iha Timor-Leste nia laran kompania Indonesia mak halo, tanba sira mak manan tender. Gedung Kebudayaan Indonesia ne’ebe hamrik aas los iha dalan Kaikoli sae ba Balidi, dalan ne’ebe demonstrante sira hakat liu hodi ba to’o Santa Cruz, fatin ikus ne’ebe Indonesia halo masakre ba joven besik 200. Gedung ne’e mos hamrik kedas iha kantor Polres, kantor polisia Indonesia nian ida ne’ebe uza hodi halo tortura ba Timor-oan sira. Fatin hanesan mak sai mos istoria golpe estadu iha 1974.

Foin lalais, bainhira akontese inaugurasaun ba Aeroportu Rota de Sandalo iha Oecusse, Indonesia nia notisia fo sai katak Indonesia mak harii aeroportu furak ne’e ba Timor-Leste. Governo Timor-Leste nonook deit ho aktu ida ne’e. Media Indonesia balun louva tebes saida mak Indonesia halo ona iha Timor tempu ukun rasik an nian. Iha Timor-Leste laran rasik, governo haree buat sira mak akontese hanesan buat babain, no la halo esforsu maximu hodi fo informasaun no eduka publik, iha Indonesia no iha Timor-Leste, kona ba saida mak akontese dadaun no saida mak akontese ona iha pasadu, maski rekomendasaun sira relatoriu CAVR no CVA esklarese tiha ona presija halo edukasaun kona ba pasadu nian.

Iha parte seluk, governo mos establese instituisaun memoria Centro Nacional Chega! (CNC) hodi kontinua halo servisu memorializasaun no edukasaun. Maibe bainhira kompara investementu osan nian nian, governo tau miloens-miloens dolar ba projetu sira ne’ebe kompania Indonesia mak kaer, no tau deit milaun 1 ba CNC. Iha Tinan 24 nia laran, Indonesia halo povo Timor-Leste moris la hakmatek, mate, hetan oho, duni, sai reujiadu, kastigu no hetan torturasaun. Tinan 20 nia laran, Indonesia lori fila miloens-miloens dolar fila ba Indonesia, iha tempu hanesan povo Timor-Leste kontinua moris kiak no hetan deit osan menus hosi dolar 2 loron ida. Indonesia laos deit hetan hetan lukru liu hosi projetu konstrusaun, Indonesia mos hetan rendementu bot hosi exportasaun non-migas (mina ho gas) kuaze milaun $200 kada tinan, no migas (mina ho gas) kuaze milaun $6 kada tinan.

Saida mak akontese hela dadaun hanesan esforsu ‘haluha organizadu’ ida. Termu haluha organizadu  ka collective forgetting ne’e refere ba hahalok mak la iha esforsu hosi parte sira ne’ebe loloos ne’e responsabiliza atu hanoin no la repete tan saida mak halo ona iha pasadu. Haluha organizadu ne’e fo hanoin kona ba saida mak sira iha poder hakarak hosi ema ne’ebe sira ukun atu hanoin no mos atu haluha. Ba Timor-Leste, liafuan ne’e apropriadu hodi esplika ita nia situasaun relasiona ho memorializasaun no edukasaun. Esforsu kontra haluha existi hela, maibe esforsu ida ne’e bainhira kompara ho esforsu ka aktu hodi hamoos memoria pasadu, esforsu ida ikus ne’e boot teb-tebes.

Ukun nain sira halo esforsu atu steril tiha konsiensia sosiedade ida nian liu hosi metodu haluha organizadu. Konsiensia koletivu halakon tiha ho intervensaun sistematiku ida ho naran dezenvolvimentu, no lori fali Indonesia mai, liu hosi nia kompania sira, truka sira nia maskra (topeng,iha lian Indonesia) opresor ba fali dezenvolvedor. Jerasaun agora nian, ne’ebe la hetan edukasaun naton kona ba istoria pasadu nakukun moris ho Indonesia, hanoin katak saida mak Indonesia halo hela dadaun ne’e buat ne’ebe la iha ligasaun ho istoria pasadu nian. Balun komesa dehan, “se uluk Indonesia halo diak hanesan agora ne’e karik Timor-Leste la presija ukun rasik an.”

Estrannamente, ema barak silensiu ka nonook ho saida mak akontese dadaun. Governo hili atu fo mensajen ‘kahur malu’ ka mix messages, atu nune’e bele husik hela konfuzaun iha povo nia konsiensia. Esforsu ida ne’e mos nudar esforsu ida atu halo ema susar atu asesu ba memoria pasadu nian hodi nune’e bele forma konsiensia ambigu ida iha sosiedade nia let.

Ema barak mos koalia kona ba jerasaun pro-otonomia, milisia, ema sira mak hetan diak iha Indonesia nia ukun agora hetan diak nafatin. Maibe statementu hirak ne’e koalia bainhira sira siente katak sira hahu lakon ona ‘poder’ (osan, pozisaun, relasaun). Narativa ida ne’e sai diferente bainhira situasaun poder muda.  Maibe sira la koalia buat ida, ka hili atu koalia ho kuidadu, bainhira autor istoria pasadu nian sira servisu ho kompania barak hosi Indonesia, ne’ebe nain mak eis-jenerais Indonesia. Situasaun ne’e sai aat liutan bainhira aumenta ho esforsu sira liu hosi halo propaganda falsu, inventa faktus, no halo kleuk tiha istoria pasadu nian. Eleisaun dala rua foin lalais ne’e hatudu momoos esforsu ba kria memoria falsu no husik hela sosiedade iha ambiguidade nia laran.

Hanoin koletivu ba memoria pasadu nian mak resposta ida diak liu hodi kontra haluha koletivu. Memoria koletivu, bainhira mobiliza, organiza ho diak, no investe ho maximu mak sei fo espasu ba konstrusaun identidade no hametin koezaun sosial. Governo bele halo ida ne’e liu hosi investe iha projetu hakerek istoria, konstroe no pormove sitiu istoriku, edukasaun publik, no projetu investigasaun sira.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here