Home Analisa Jornalista: Salariu La Dignu, Demanda ba Profesionalizmu As

Jornalista: Salariu La Dignu, Demanda ba Profesionalizmu As

383
0
Kobertura Media nian iha India (Foto: Deccan Herald)

Loron liberdade imprensa tinan ida ne’e selebra ho tema Jornalista La Tauk no La Afavor. Selebrasaun ida ne’e akontese iha momentu mundo hasoru hela situasaun COVID-19, momentu ida ne’ebe jornalista sira halo servisu makaas atu informa publik kona ba saida mak lao hela dadaun relasiona ho COVID-19. Fulan ida nia laran, ema hotu hela iha uma, asisti informasaun mak fo sai hosi Centru Integradu ba Jestaun Krize (CIJK), hirak ne’e hotu hatutan hosi servisu jornalista nian. Sira grava, hakerek, fo sai iha print, tau iha radio, iha televizaun, tau iha internet, atu ema hotu akompanna nafatin progresu hosi servisu CIJK nian.

Bainhira ema hotu hela iha uma, la iha ema barak mak hatene saida mak akontese ba sira nia vizinho nia moris. Jornalista sira mak foti sai susar no terus ema babain nian, feto sira nian, ema ho defisiensia nian, no sira mak servisu iha setor informal, hodi bolu atensaun publiku nian no publiku bele halo asaun solidariedade lalais hodi fo tulun.  

Maski jornalista muda ema nia hanoin ho informasaun mak sira produs maibe jornalista nia moris la muda. Sira hotu kontinua moris ho renumerasaun kiik, la naton atu hakbiit sira nia moris. Jornalista sira mak halo servisu iha luta informasaun nian, durante tempu colonial Portuguese no tempu okupasaun Indonesia, sira barak liu mak la hetan osan ba saida mak sira halo. Sira halo servisu hotu-hotu hodi fo informasaun ba publiku, halo propaganda ka kontra propaganda, maibe sira la hetan renumerasaun ruma  hosi publikasaun ne’ebe sira halo ona. Situasaun pasadu, liberdade mak folin ka sai nudar renumerasaun ba jornalista hotu-hotu. Mais ne’e situasaun ida mak nunka bele kompara ho situasaun ohin loron nian.

Ohin loron, ho limitasaun oioin, ho tan adiantamentu teknolojia informasaun, jornalista sira servisu lais liutan no fornese informasaun barak liutan ba publik. Iha publik ema hotu husu atu jornalista sira tenke hatudu profesionalizmu, signifika jornalista presija hatudu bebeik saida mak sira fiar no sai mata dalan ba sira nia servisu iha publik. Bainhira eleisaun to’o, liafuan sira mak dehan jornalista sira tenke imparsial ne’e sae makaas liutan. Maibe oinsa mak husu profesionalizmu no imparsialidade ba jornalista sira ne’ebe fo bebeik informasaun kona ba situasaun saude, poilitik, sosial, ekonomia no seguransa, ho salariu kiik tebes?

La iha relatoriu ruma mak fo informasaun loloos kona ba salariu jornalista nian. Sitiu online http://www.salaryexplorer.com fo sai katak salariu bot liu ba jornalista sira iha Timor-Leste mak $3,150 ka $262.50 kada fulan no kiik liu mak $1,370 ka $115 kada fulan. Sitiu seluk sita katak jornalista sira manan salariu $150 kada fulan, no Oekusi Post mos fo sai notisia ida ne’e. Asosiasaun Jornalista nia statementu ne’ebe publika hosi SEAPA, sita katak jornalista manan deit $120 kada fulan (https://ifex.org/media-freedom-and-regulation-in-timor-leste/).

Desizaun kona ba renumerasaun dala barak refere ba nesesidade trabalhador hodi moris ho dignu, maibe tetu ho produtividade no kresimentu ekonomia. Komponente importante ba moris dignu nian mak aihan lor-loron (2100 kalori), hela fatin, hatais, edukasaun no sel-seluk tan. Uza referensia ne’ebe AJTL hato’o ba SEAPA, $120 kada fulan ka Oekusi Post nia referensia ho salariu $150, ne’e dook tebes hosi moris dignu.

Bainhira uza padraun Banku Mundial nian hodi sukat moris kiak, ho ema ida manan $1.50 loron ida, no ho taxa media familia Timor-Leste nian mak nain 5, loloos ne’e trabalhador nain 1 tenke manan $230 resin kada fulan. Tuir relatoriu 2019 hosi Governo Timor-Leste nian ho World Food Program kona ba “Fill the Nutrient Gap” hetan katak familia ida atu hetan nesesidade ba hahan nutritivu ba membru familia nain lima, ne’e presija osan US$155-211 kada fulan. Ho referensia hirak ne’e, renumerasaun ba jornalista presija hahu ho $230, hafoin sura ho sira nia experiensia, no kompetensia bele hasa’e tan.    

Karik ema balun sei hatete dehan se lakoi atu hatudu profesionalizmu bele buka servisu seluk? Laos fasil buka servisu iha Timor-Leste. Populasaun ho idade servisu nian barak, 700 mil resin, sira barak servisu iha setor empregu vulneravel nian ka agrikultura. Setor media nian barak liu okupa hosi sira mak iha idade joven hela. Iha cluster ka grupo idade ida ne’e, iha taxa dezempregu 12% no okupa mos hosi sira mak iha edukasaun diak liu. Maski nue’e sira mak iha edukasaun diak liu ne’e mos nia taxa dezempregu 20% (Analytical Report ba Labour Survey, 2015).

Dadus sira iha leten ne’e hatudu katak sistema edukasaun produs graduadu barak maibe laos hotu-hotu bele absorbe iha merkadu trabalho, tanba setor privadu sira, setor ne’ebe kompania media sira hola parte, sira bele absorbe deit 4% resin hosi numeru total hirak ne’ebe tama ona idade servisu nian. Iha pursentu hat ne’e nia laran konta mos ho jornalista sira. Relatoriu Conselho Imprensa nian hatete katak besik ema 400 serbii nudar jornalista. Sira ne’e ho nivel edukasaun sekundaria, baxarelatu no mos mestradu.

Demanda publik nian no mos hosi birokrata balun, no mos hosi Conselho Imprensa ba etika profesional jornalista sira nian dala barak la iha balansu. Jornalista halo servisu tenke tuir lei komunikasaun social mak regula sira. Sira mos halo funsaun kontrolu social, funsaun ida mak dala barak bele tau sira nia moris iha risku nia laran. Jornalista sira mos presija halao sira nia funsaun edukativu, maski nune’e sira nia renumerasaun dook liu manorin nain sira. Sira mos tenke halao funsaun atu halo divertementu maibe sira la hetan selu hanesan saida mak artista sira hetan iha eventu ida deit.

Bainhira haree sitiu Conselho Imprensa nian kona ba saida mak Concelho Imprensa halo, bele hatete momoos katak Concelho Imprensa la tau moris dignu (hidup layak) jornalista nian iha sira nia prioridade. Saida mak Conselho Imprensa halo mak “Promove liberdade expresaun no imprensa, Asegura asesu jornalista sira hodi halao sira nia atividade jornalistiku, no Promove no asegura qualidade profisaun jornalistika nian”.

Saida mak Conselho Imprensa halo refere liu ba saida mak publik hakarak. Purezemplu libre expresa no imprensa libre ne’e kondisaun mak estadu direitu hotu-hotu hakarak iha. Conselho Imprensa iha papel importante hodi kontribui ba ida ne’e. Kona ba asesibilidade journalista ba informasaun hodi produs notisia ne’e mos refere liliu ba kondisaun ne’ebe tenke iha, no kondisaun ne’e Conselho Imprensa tenke ajuda kria hodi jornalista bele produs notisia. Parte ikus liu ne’e refere liliu ba kondisaun existente ida, no Conselho Imprensa nia papel atu hasae tan deit kondisaun ida ne’e. Bainhira haree ba kondisaun existente relasiona ho qualidade profisaun jurnalistiku, Conselho Imprensa iha ninia padraun rasik hodi avalia, inklui husu aplikasaun kode etiku, xamada atensaun, enkontru ho redasaun, formasaun no  karteira professional. Maibe hirak ne’e la naton bainhira moris dignu jornalista nian sei sai asuntu numeru 2 iha servisu Conselho Imprensa nian.

Hein katak Loron Liberdade Imprensa tinan ida ne’e bele halo Conselho Imprensa la tauk atu koalia ho sei deit, media nain no governo, uza evidensia, hodi halo advokasia ba salariu dignu jornalista sira nian.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here