Home Analisa Kriminaliza Defamasaun, Demokrasia Mout

Kriminaliza Defamasaun, Demokrasia Mout

430
0
Manifestasaun hodi apoio liberdade expresaun iha Equador ((Photo by Patricio Realpe/LatinContent via Getty Images)

Lian sira mak haburas demokrasia fahe ba rua, pro-kriminaliza defamasaun no kontra. Demokrasia hatuur ona katak ukun ne’e povo nian, no kontratu ba ukun ne’e povo halo liu hosi nia reprezentante sira. Esforsu ba kriminaliza defamasaun ne’e domina ho hanoin dignidade aristokrasia nian hodi proteze tronu ukun. Demokrasia enkuadra hanoin fundamental ida katak ema hotu iha dignidade hanesan, maibe ida ne’e atu mout dadaun. 

Elit pro-KD no Sociedade Civil kontra 

Defamasaun iha ona Kodigu Civil maibe governo propoin atu kriminaliza, liu hosi kria Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun (KD). Diverjensa opiniaun kontinua mosu iha publik relasiona ho Projetu Lei ba Kriminaliza Defamasaun. Buat ne’ebe sai diferente bot hatudu ona iha komentariu sira iha media oioin, mainstream no mos online, inklui media sosial. Sosiedade civil hatudu ninia pozisaun kona ba deznesesariu atu iha tipu lei ida hanesan ne’e. Organizasaun imprensa sira hatudu momoos sira nia opiniaun forte katak Dekretu Lei ne’e sei afeta Liberdade expresaun. 

Maibe, lider governante sira kontinua hatudu sira sentidu afavor ba Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun. Premeiru Ministru hatudu nia sentimentu afavor ba Esbosu Lei ne’e hodi hatete katak nia luta iha ailaran atu hetan tolok. Jeneral Lere Anan Timur, iha GMNTV, 17 Junho, hatete, lei atu hamate ema ne’ebe tolok ema arbiru, laos atu limite liberdade expresaun no liberdade imprensa. Prokurador Jeral da Republika mos hatete aseita ho esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun (GMNTV). Ministru Justisa, Manuel Carceres, hatete katak esbosu lei defamasaun ne’e atu eduka laos kastigu (Tempo Timor, 10 Junho). Ministru mos dehan halo lei ne’e atu halo atu sidadaun sira iha laran labele naran tolok arbiru membru governo sira (TOP, 2 Julho).  

Iha sorin seluk, Parlamentu Nasional, deputadu sira hatudu sira nia apoio, laos hotu maibe balun, ba nesesidade ba Dekretu Lei ne’e. Loron hirak liuba iha komentariu hosi hosi Ministeriu Publik katak lei ne’e iha atu proteze dignidade ema nian no husu atu la afavor sosiedade civil nia pozisaun. Preokupasaun sira mesak iha razaun, hosi lider estadu nian sira no mos hosi sosiedade civil. Sentru ba sira nia preokupasaun mak ema nia dignidade, maibe sira ida-idak uza konseitu dignidade ho perspetiva diferente. 

Indikador pozitivu sira iha mundo

Timor-Leste hetan avaliasaun positivu ba indikador demokrasia, liberdade imprensa no mos dame nian iha mundo. Organizasaun sira mak fo valor mai hosi organizasaun mak koinesidu no sira nia avaliasaun sempre hetan konsiderasaun aas hosi organizasaun seluk ka estadu sira. Purezemplu Democracy Index ne’e fo sai kona ba rezultadu monitorizasaun situasaun ekonomia no geopolitik ne’ebe halo hosi organizasaun Economic Intelligence Unit (https://www.eiu.com/n/). Ita goza tiha ona nia espasu civiku ida ne’ebe nakloke no demokratiku. Democracy Index 2016 nian no too agora 2020 hatudu nafatin katak Timor-Leste mak nasaun ida iha Ranking 1 iha Sudeste Asiatiku. Indikador sira mak sai nudar sasukat mak Liberdade civil, politika no kultura.

Ba Liberdade Imprensa nian Timor-Leste hetan rangking numeru 78 hosi nasaun 180 iha mundo. No hetan ranking numeru 1 iha rejiaun sudeste asiatiku. Indonesia rangking 119, Singapore 158, Thailand 140, Vietnam 175, Cambodia 144, Myanmar 139, Brunei 152, Laos 172, Malaysia 101, Philippines 136. Timor-Leste nia rangking sae bebeik hosi tinan-ida-ba-tinan seluk. Rezultadu ne’e fo sai hosi organizasaun mundial, Reporter Without Border (https://rsf.org/en/timor-leste) mak monitoriza liberdade imprensa no liberdade expresaun. 

Iha Global Peace Index 2020 (http://visionofhumanity.org/indexes/global-peace-index/), iha rejiaun Asia-Pacific nian Timor-Leste iha ranking 11, no iha mundo ranking 54. Fator sira mak sai nudar sasukat mak seguransa, inklui terror politik, pobreza no militarizasaun.

Figura sira mak hatudu ne’e laos deit fo atu hatudu profile Timor-Leste nian iha rai seluk nia oin, maibe ne’e ajuda kria konfiansa iha relasaun estadu ida ba estadu seluk, inklui ho setor privadu sira. Rai sira mak iha indisiu demokrasia, liberdade imprensa no liberdade expresaun, no indisiu dame nian nian diak fo esperansa ba investedor sira atu investe. Ema sei la investe iha rai ida mak moris deit ho ambiente politik ida la livre ba halo opiniaun. Tan ne’e entidades hotu presija halo esforsu atu mantein espasu civiku ne’ebe nakloke ba partisipasaun ema hotu nian. Governo bele haree oinsa halo espasu civiku iha qualidade diak liutan hodi nune’e organizasaun sosiedade civil sira bele ajuda governo hodi hadiak programa dezenvolvimentu mak seidauk lao ho diak. Aprova Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun laos dalan hodi kontribui atu hadiak espasu civiku mak iha ona. 

Preokupasaun ba dignidade se nian?

Prosesu prepara Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun hatudu momoos katak ator estadu sira mak iha hanoin atu proteze ator estadu nia dignidade, laos ema hotu nian. Governo halo esbosu dekretu lei ne’e ho fundamentu hanoin kolonial nian, purezemplu iha Portuguese nia tempu ema ida labele hatete aat Salazar, iha Indonesia nia tempu ema ida labele hatete aat Soeharto, ka ema ida labele hatete aat Liurai sira.

Preokupasaun governante sira ne’e refere liliu ba pesoa individu nia onra, nama baik, reputasaun. Nune’e esbosu lei halo atu proteze deit onra, nama baik ka reputasaun individual “importante” nian, ka sira ne’ebe kaer ukun, sai lider. Tuir dereitus umanus ema hotu labele hetan deminuisaun ba ema nia dignidade. Maski konseitu dereitu umanus no dignidade ema nian kontextualmente bele iha diferensa. Iha lei konseitu kona ba ema la refere deit ba ema moris maibe mos ema mate ka ema iha sentidu abstratu. Maibe bainhira lei temi kona ba ema ida nia dignididade ne’e tanba ema nudar umanu ba nia an rasik no iha relasaun ho ema seluk ka ema sosial. Nune’e ema ida nia dignidade tenke avalia liu hosi relasionamentu ho ema seluk laos deit ba ema ne’e nia an rasik.

Konseitu kona ba dignidade ema nian ne’e halo referensia ba aspeitu tolu, aristokrasia (ema sira mak iha ran azul, baino, liurai, ka iha titlu mak sira bele fo ba malu iha familia), meritokrasia ba lutador sira (bazeia ba ema nia kompetensia no abilidade), no demokrasia (dignidade iha hotu no ema ida-idak). Esbosu Dekretu Lei Kriminaliza Defamasaun iha tendensia atu defende grupo ka ema sira mak iha naran bot, no mos ema sira mak estadu define nudar iha kompetensia no abilidade. Ne’e konseitu dignidade ida ne’ebe mak ses hosi perspetiva dereitus umanus nian no konseitu dignidade ne’e fo importansia ba dignidade individu nian laos pesoa koletivu. 

Ema ida labele tolok ema seluk ne’e hatun dignidade ema nian duni, no ida ne’e kestaun moral. Bainhira sidadaun sira la iha moral ne’e responsabilidade instituisaun promove moral sira nian, inklui organizasaun relijioza sira, no edukasaun. Kriminaliza ema nia hahalok tolok ne’e hatudu momoos inkapasidade estadu nian atu eduka nia sidadaun. Maibe ema balun dehan hatama prizaun ne’e mos atu eduka. Se nune’e entaun loke prizaun halo barak no halo luan tanba ema barak mak sei ba iha ne’eba tanba tolok. Mais ne’e absurdu, la rasional. 

Se hakarak hanoin dook uituan, tolok mos bele sai aktu politik. Sidadaun sira bele iha brani tolok lider ka governante sira tanba halo politik la tuir saida mak sira promete iha kampanna. Bainhira sira hetan kondenasaun iha tribunal, los duni ba sira nia aktu tolok ne’e, maibe motivasaun ba tolok ne’e sai nudar aktu politik ida. Tan ne’e sira sei hetan kastigu ka ba prizaun nudar prizoneiru politik.

Hakarak konklui hodi hatete, maski sempre iha hanoin katak lei ida halo ba ema hotu maibe motivasaun halo esbosu dekretu lei ne’e la hatudu hanesan ne’e. Governo prepara esbosu dekretu lei ne’e nonook deit no uza momentu krizi COVID-19 nian atu parte interesante sira hatama sira nia inputs. Debates no diskusaun kona ba kontiudu esbosu dekretu lei ne’e la akontese entre governo no parte interesadu sira. Oras ne’e dadaun organizasaun sosiedade civil mak ativu liu fo hanoin no halo debate publik. Iha rai barak fenomena sosiedade civil nia ativu partisipasaun ba halo kritika ba lei ne’e akontese. Ne’e tanba, sosiedade marjinal sira dala barak sira nia lian susar atu tama iha pulitika publik nian. Iha situasaun sira hanesan ne’e mak sosiedade civil hamrik iha klaran hodi hatutan lian ema sira mak marjinal liu.

Publik la hetan hanoin hosi perspetiva sosiedade bisnis nian kona ba esbosu dekretu lei ne’e. Karik sosiedade bisnis hanoin katak esbosu dekretu lei ne’e sei la fo impaktu ba sira. Maibe sei la nune’e, iha rai barak ekonomia sei lao diak bainhira liberdade expresaun no imprensa la hetan kriminalizasaun ho lei. Bainhira ema livre koalia no asosia, ajuda merkadu atu komprende atividade ekonomia saida mak bele halo. Liberdade expresaun mos loke dalan ba inovasaun iha atividade bisnis. Halo bisnis nain sira mos koalia kona ba saida mak sira sente la loos ka la diak hosi servisu estadu nian.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here