Reportazen Santina Lucia da Costa
Relasiona ho moras pandemia COVID-19 ne’ebe akontese iha nasaun tomak inklui Timor-Leste, liu hosi Organizasaun Mundial Saude (OMS) hamosu protokolu COVID-19, hodi nune populasaun hotu bele kumpri, ho nune bele hadook-an hosi virus Corona.
Iha Timor-Leste iha fulan 3 liu ba konsege iha kazu positivu hamutuk 24 no konsege rekupera fila fali no iha loron 4 Agostu no 20 Agostu Timor-Leste konsege detekta fali kazu positivu 2 ne’ebe mak hosi nasaun afetadu.
OMS rasik deklara ona katak virus Corona sei la lakon hosi komunidade nia leet, razaun prinsipila tanba sedauk hetan vacina ne’ebe bele prevene hosi virus refere, ho nune’e liu hosi dekretu lei Parlamentu Nasional fo autorizasaun ba Prezidente Republika, Dr. Francisco Guterres Lu Olo hodi kontinua aplika Estadu Emerjensia, hodi nune’e fo biban Ministeriu Saude ho ekipa vijilansia sira halo triajen no suspende provijoriu aero portu no fronteira.
Iha protuku ne’e rasik husu atu komunidade sira kontinua uza maskra, fase liman bebeik ho sabaun no halo distansia fiziku hodi prevene-an hosi virus Corona, maibe iha realidade ohin loron Neon Metin halo observasaun direita iha fatin publiku sira hanesan merkado tradisional no supermerkadu sira la implementa ona protokolu COVID-19.
Neon Metin dada lia ho vendedor Alferida Sarmento ne’ebe mak lor-loron faan modo iha gerobak, hodi dudu ba merkadu Kampung Baru Comoro, ba Neon Metin Alferida haktuir katak halo tuir protokolu Ministeriu Saude nian maibe tanba lor-loron faan modo dalaruma haluha uza maskra.
“Ami hatene agora moras COVID-19 ne’e sei iha no agora Estadu Emerjensia hela, ami atu lori ho maskra ami haluha, tanba ami preokupa los ba ami nia modo tau iha gerobak ami dudu ba fa’an, maibe ita fiar de’it ita nia kultura no Maromak, ita nia destinu iha Maromak”, tenik vendedor Alferida Sarmento ba Neon Metin iha Kampung-Baru, Comoro- Dili, 22/08.
Relasiona ho modo ne’ebe Alferida faan iha situasaun moras COVID-19, ba Neon Metin Alferida konfesa katak antes moras Corona iha, loron ida faan modo hetan $10-$15 dollar, maibe bainhira Prezidente Republika dekreta tiha estadu emerjensia dahuluk rendimentu tun loron ida hetan $5.00 deit
“Ami fa’an iha ne’e mos, wali-kota sira mai duni hela de’it ami, ne’ebe fatin ida ami fa’an permanente ne’e laiha, ami fa’an modo ne’e mak hodi selu oan sira nia eskola, fatin Manleu no Taibesi ne’eba ema nakonu hotu, ami atu ba fa’an iha ne’eba fatin ba ami atu tur hodi fa’an ami nia modo laiha, depois osan laiha ami atu sae kareta ba mai, ami hakarak fa’an iha ami nia bairu laran ne’e de’it.” tenik Alferida.
Entretantu Trabalhador serbisu iha loja Lulufa 666, Laura dos Santos ba Neon Metin hateten maske moras Covid-19 ne’e sei iha, ami nu’udar trabalhador kontinua prevene-an, fase liman ho sabaun, tau maskra no halo distansia sosial, maibe ema komprador sira mak mai la tau maskra no la fase liman.
“Ami tau bee iha oin, komprador sira balun mai fase liman no tau maskra no balun mai la fase liman no la tau maskra, ami atu impede ema atu la tama loja, entaun sasan ami nia la folin, ema la hola ami nia sasan, ema ba hola fali sasan iha loja seluk, entaun hakarak ka lakohi ami kontinua fo livre nafatin ba komprador sira tama loja laran”, hateten Laura dos Santos.
Ho observasaun iha kampu ne’ebe hatudu katak komunidade barak mak la halo tuir ona protokolu COVID-19, Neon Metin halo konfirmasaun ho Ministeriu Saude hodi hare asuntu importante refere. Ba Neon Metin Ministra Saude, Dra. Odete Belo hateten Ministeriu Saude iha planu hodi organiza ho sosiadade sivil sira, hodi bele lao tuir eskola sira no fatin publiku sira hanesan loja no merkadu sira, hodi bele husu sira tau nafatin bee ho sabaun iha loja oin, atu bele asegura ema ne’ebe tama iha sira nia loja no iha merkadu presija fase liman no uza maskra.
Ministra Saude kontinua apela katak COVID-19 sei eziste no tenke kontinua halo prevensaun ba idak-idak nian-an tuir protokolu COVID-19
“Hau kontinua hateten katak, Covid-19 ne’e sei ezisti, Organizasaun Mundial Saude (OMS) hateten ona katak, ita sei la fila-fila moris ida uluk nian, entaun signifika katak, ita tenke oinsa, maibe prevensaun tenki halo nafatin, por-ezemplu, agora ita iha grupu barak hanesan ne’e, tenki uza maskra, fase liman, no distansia sosial”, informa, Ministra Saude, Dra. Odete Maria Freitas Belo.
Tuir observasaun Neon Metin, komunidade sira barak mak la tuir ona protokolo COVID-19 katak laiha ona distansia fiziku no social, maioria la uza maskra, fatin publiku sira la prepara ona bee no sabaun hodi fase liman.
