Hakerek nain Ekipa Klinika Jurnalismu iha UNTL-UNESCO
Sidade Dili nudar fatin ba ema hotu hodi buka moris, ema barak iha area rural desidi husik sira nia knua, hodi mai hatutan moris iha Dili, tanba balun hanoin karik Dili mak bele hasai sira hosi kiak?
Melqui mai hosi rai enclave Oe-cusse ne’ebe mak desidi nia vida moris iha Dili, Melqui hakur tasi ho Ro Nakroman ho tiket $8.00, nia hakat duni to’o iha Portu Dili. Ekipa Klinika Jurnalismu UNTL, hakarak hatene tuir Melqui nia istoria tanba sa nia hakarak mai moris iha Dili?
Moris mukit halo Melqui hanoin, atu foti desizaun maske nia sei eskola. Nia hanoin atu fila liman faan pentolan iha sidade Dili. Melqui idade 15, eskola iha Eskola Sekundaria 10 Dezembru, ne’ebe tuir loloos fo ulun los deit ba eskola, maibe susar ba Melqui tanba nesidade kontinua ezije nia hodi faan pentolan loron tomak
Melqui halo nia responsabilidade nudar eskola oan, maibe bainhira oras remata, nia kontinua buka moris hodi faan pentolan tama sai bairo.
Loron tiru makaas, kosar turu hosi ulun tun mai hasan, karik tenke tahan hamrok no hamlaha. Iha Melqui nia ulun mak ema bele sosa netik nia pentolan ho mantolu daan, hodi bele hetan dollar ida.
Kondisaun moris ne’ebe Melqui hasoru, ba ekipa Klinika Jurnalsimu UNTL, nia espresa nia sentimentu, tanba sa mak moris ida ne’e tenke iha difeferensia entre nia ho kolega sira seluk? Ho dada iis naruk no hanoin ida ne’ebe nia kuda iha nia ulun hodi tenik, “se hau la faan manu tolun ho pentolan, se mak atu tau mai hau no hau nia famila?”,
Melqui mais hosi familia simplis no durante nia iha Dili hela deit iha kos, ba ekipa Klinika Jurnalismu ho matan wen suli, Melqui hateten nia papa husik ona mundu ne’e iha tinan 2012, husik hela nia inan faluk hamutuk ho maun no alin nain rua (mane hotu) no Melqui nudar oan mane boot.
“Ha’u tenki fa’an ema vizinu sira nia manu tolun ho pentolan, tanba atu selu kos no sustenta ha’u nia mama no alin. Dala barak ha’u fa’an manu tolun ho pentolan ema sosa la hotu, ha’u fila ba uma, ema ne’ebé ha’u fa’an nia sasan sempre hirus no dalaruma osanfulan sira la selu”, tenik Melqui ho laran triste
Naha ne’ebe Melqui lori todan tebes ho idade kiik, nia tenke lori ona responsabilidade boot hodi responde nesesidade uma laran nian, maske nia tenke lakon tempu hodi estuda hodi hetan futuru ne’ebe naroman, hodi bele hasai sira nia moris hosi mukit no kiak, maibe karik todan ba nia?
Iha parte seluk ekipa Klinika Jurnalismu halo entrevista ho Responsavel Protesaun Labarik iha Forum Tau Matan (FTM), Libania Carceres, hodi hare problema ne’ebe labarik sira ho idade kiik tenke buka ona moris hosi dalan ka traballador infantil, tenke hatutan moris hosi fila liman.
Libania hateten asuntu ida ne’e koalia liu ba traballador infantile ka labarik sira ne’ebe ho idade minoridade halao serbisu todan no afeta tebes ba sir ani estudu no bele lakon vontade atu asesu edukasaun.
Hatan ba preokupasaun ne’e,responsavél protesaun labarik iha forum tau matan(FTM) Libania cárceres hateten,asunto ida ne’e koalia haliu-liu ba iha trabalidor infantile,labarik sira ne’ebé ho idade minoridade hala’o servisu ne’ebé todan hodi afeta tebés ba sira nia estudo hodi lakon sira nia votade atu asesu ba edukasaun.
“FTM durante ne’e halo hela treinamentu hodi hakbesik ba komunidade, atu koalia konaba labarik sira ne’ebe faan pentolan labarik Oe-cusse sira rasik mos envolve iha atividade fizika sira ne’ebe la merese ba sira atu halo”, dehan Libania
Konstituisaun RDTL proteje no garante sidadaun hotu iha direitu atu moris dignu no moris diak, maibe realidade povu barak sei moris mukit no kiak, no tenke lakon sira nia direitu hodi asesu edukasaun, tanba sira nia moris ohin loron ezije sira hodi hetan dollar.
Karik iha liur ne’eba sei iha tan Melqui sira seluk, ne’ebe luta ba moris diak no hikis nia kosar hodi sustenta moris, karik sira tenke hili ida deit eskola ou buka moris?
Tuir International Labour Organization (ILO) nia relatoriu hatudu situasaun serbisu infantil iha Timor katak 60% resin traballu infantil ne’e katak labarik sira involve an iha traballu, hosi idade 18 mai kraik no peskiza nia alvu mak hosi tinan 5-17
ILO Preokupa tanba traballu infantile iha Timor simplesmente sai ona situasaun ne’ebe tenke bolu ema hotu nia atensaun, tanba fo risku ba vida labarik sira nian, sira tenke abandona eskola.
ILO hamutuk ho SEFOPE halo esforsu no halo sosializasaun nafatin, para inan aman bele hatene saida mak traballu infantile, hatene onsa prevene labarik sira serbisu sedu, sira hatene risku kuandu husik oan sir aba serbisu, ba serbisu fatin ne’ebe fo risku no fo impaktu ladiak ba labarik nia saude, sira nia mentalidade, dezenvolvimentu mental no ladiak ba sira nia futuru
*(Joanina Casamiro, Cesar Gama, Joana Alves, Julio de Jesus Fernandes, Joselina do Santos, Joao Bosco Alves, Rivaldo.J.Sarmento no Juliao.F.Soares, hakerek nain sira nudar estudante UNTL ne’ebe tuir klinika jurnalismu, kooperasaun entre UNESCO-UNTL. Rezultadu hosi kursu ne’e, mentor publika sira nia artigu iha Neon Meti)
