Home Analisa Violasaun Sexual: Hosi Militar Soeharto to’o Daschbach Topu Honis

Violasaun Sexual: Hosi Militar Soeharto to’o Daschbach Topu Honis

1903
0
Ilustrsun vilasaun sexual hasoru feto. [Foto: Copyright Geotimes | 21.02.2021]

By Zevonia Vieira

Violensia sexual iha Timor-Leste laos akontese deit iha tempu funu mais mos iha tempu ukun rasik-an ka dezenvolvimentu nia laran. Tempu funu, hosi 1975 to’o 1999, CAVR nia relatoriu rejistu kazu violensia sexual 835 ho pemerkosaan nudar meius ba halo violasaun sexual. Prepetrador ba violensia sexual hirak ne’e dala barak mak militar Indonesia, ho nia ulun bot liu mak Jenderal Soeharto ne’ebe mak nudar mos Presidente Republika Indonesia nian iha tempu neba.

Iha ukun militar Indonesia nian, se mak kaer kroat nia mak manda. Militar Indonesia ho politika invazaun nian, hakarak halo tauk funu nain sira liu hosi ameasa no halo violensia sexual ba feto no labarik feto sira. Ho nune’e militar Indonesia hakarak husik hela mensajen ba funu nain sira katak se funu nain sira la rende mak sira nia inan, feton no oan sira sei sai vitima.

Beatriz mak inan feton ida ne’ebe hetan tratamentu dezumanu hosi militar Indonesia sira, iha Kraras, hafoin levantamentu 1983 (https://neonmetin.info/buletin/2019/05/21/violasaun-sexual-ba-feto-iha-pasadu-justisa-iha-neebe/). Hafoin festa ida mak halao iha pos-militar Indonesia nian, Nanggala (kodigu operasaun forsa espesial Indonesia nian, KOPASSUS) nain 5 ba Beatriz nia uma, entre nain 5 ne’e nain 1 mak halo pemerkosaan ba nia.

“Hau sei hanoin hetan akontesementu ne’e, akontesementu ida ne’ebe mak depois halo hau sofre to’o ohin loron. Kraras, mane barak mak mate tiha hafoin akontese masakre. Liu deit semana ida nia laran, Nanggala ida mai ‘perkosa’ hau iha hau nia uma. Hahu hosi festa iha Nanggala nia Pos, depois Nanggala nain 5 tuir hau mai hau nia uma, no Nanggala nain 1 ne’ebe dansa ho ho hau iha festa ne’e mak perkosa hau”, ho triste Beatriz haktuir akontesementu ne’e.

Beatriz hatutan nia istoria hodi dehan katak Nanggala ida dansa ho nia no tur ho nia hosi kalan to’o loron ne’e mak perkosa nia.  

“Nia tuku kedas hau nia oin, ho nia liman ne’ebe tau mos kadeli ho nia matan fatuk bot ida. Hau monu tun kedas ba rai, hafoin nia tebe tan hau. Hau konsege hamrik fali tiha. Nia la satisfas ho ida ne’e, nia ba foti aifarina kain iha liur mai baku hau to’o hau nia oin halai no monu tun ba rai. Hafoin ida ne’e nia kous hau tau ba kama laran hodi perkosa hau. Hau hakarak atu hasoru nia hahalok aat ne’e maibe hau forsa la iha, hau nia oin nakukun los. Halo tiha hahalok at ne’e sira husik hau. Liu tiha fulan tolu nia laran hau nia mens komesa la mai, hau diskonfia ona katak hau isin rua ona. Maibe sorte bo’ot tanba akontese tiha abortus”.

Hosi violasaun sexual ne’ebe halo ba Beatriz, ikus mai nia kous oan feto nain 2, ho aman ketak-ketak (tropas Indonesia nain 2). Beatriz nia oan feto segundu moris ho alezadu, nudar impaktu saude no psikolojia hosi violasaun sexual no violensia oin-oin ne’ebe Beatriz hetan.

Saida mak akontese ba Beatriz akontese mos ba feto no labarik feto barak ho tipu violensia oioin. Dala barak ona feto no labarik feto sira mak hetan violensia sexual iha pasadu husu atu iha justisa ba sira nia moris. Sira mos husu atu kazu hanesan la akontese tan ba feto malu no labarik feto sira seluk iha tempu ukun rasik-an.

Atu saida mak akontese ba Beatriz no feto maluk sira la–repete tan iha era ukun rasik an nian, Centro Nasional Chega!, ACbit, no AJAR halo kampanna makaas atu iha rekuperasaun ba vitima violensia sexual pasadu nian. Sira mos halo esforsu advokasia oioin, inklui fo sai prinsipiu la iha repetisaun ba hahalok hanesan iha tempu dezenvolvimentu nian. Maibe realidade hatudu oin seluk.

Iha Oecusse, fatin ida naran Kutet, iha orfanatu ida naran Topu Honis, hakiak labarik feto no mane atus ba atus hosi Oecusse. Labarik sira ne’e mai hosi familia kiak sira. Iha fatin ne’e eis-padre Richard Daschbach, orijin hosi Chicago, Norte Amerika mak lidera, hamutuk ho inan feto balun nudar mama asrama ka inan ba fatin hela nian. Tan moris kiak iha familia, inan-aman mai entrega labarik sira ba Eis-Padre ne’e. Sira hetan duni eskola, hahan, no hatais hosi orfanato ne’e. Orsamentu ba apoio orfanatu ne’e mai hosi doador sira iha rai liur.

Maibe Eis-Padre Richard Daschbach falun nia intensaun tulun oan kiak sira ho hahalok at, hahalok la iha moral, la tuir relijiaun. Militar Indonesia halo violasaun sexual liu hosi ameasa feto no labarik feto sira ho kilat ka sasan kroat, Daschbach hatudu nia pratika violasaun sexual ho maneira ameasa labarik sira labele konta sai ba ema seluk no hakotu nia apoio ba labarik sira nia estudu.

Padre ne’ebe loloos ne’e sai ezemplar iha vida relijiaun no moral nian hanorin fali buat seluk ba labarik feto sira. Sasin ida ba violasaun sexual ne’e konta tuir akontesementu ne’ebe nia hasoru (publika ona iha video Neon Metin ho Titlu: Sasin Hosi Topu Honis).

“Ami toba ne’e nia tau ami be rexona iha ami nia be isin. Entaun ami tama too kuartu ne’e,  toba nia hasai ami nia ropa, nia mos hasai ninian. Ami uja biti ida deit, ami toba ho nia hanesan fen ho laen. Nia sinti esperma ne’e atu sai ona nia koalia dehan, “hau hasai ona, selae imi isin rua”. Hotu nia koalia ba ami ne’e, “ema keta hatene”, nia xave odamatan, nia hatún janela nia taka metin”.

Eis-Padre ne’e mos sistematikamente kria kondisaun atu labarik sira la aprende koalia Tetum hodi nune’e sira la konta ho didiak violensia sexual ne’ebe labarik sira hasoru ba publik.

“Padre ne’e lagosta ami hatene Tetum. Nia dehan imi tenki koalia baikenu loron-loron. Nia koalia ho ami baikenu deit, ingris, hotu Bahasa Indonesia. Nia gosta koalia ida ne’e deit”, Sasin ida ne’ebe ba violasaun sexual Eis-Padre nian ne’e haktuir ba Neon Metin.

Hosi istoria rua ne’e, Beatriz no Sasin ba violensia sexual Eis-Padre Richard Daschbach nian, hatudu momoos katak injustisa kontinua akontese ba feto no labarik feto. Prinsipiu non-repetition ka la-repete tan seidauk hetan naroman. Sira ne’e hotu tanba failansu estadu nian hodi resolve kazu violasaun dereitus umanus pasadu nian, liliu kazu violensia sexual hasoru feto no labarik feto. Ne’e mos tanba advokasia sira mak halo tiha ona sei double standard hela.

Situasaun violensia sexual ne’e hotu seidauk para tanba kultura patriarkal ne’ebe influensidu ho prezensa kolonializmu Portugal, okupasaun Indonesia, fiar ba kultura no lulik, no mos katolisizmu Timor nian mak konsidera Padre sira nudar Amo Lulik kontinua iha prezensa forte iha sosiedade nia let. Violensia sexual hasoru feto sai buras liutan tanba moris kiak ne’ebe feto no labarik feto sira hasoru, liliu exkluizaun feto iha prosesu foti desizaun sira.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here