Home Justisa Violasaun Sexual ba Feto iha Pasadu: Justisa iha Ne’ebe?

Violasaun Sexual ba Feto iha Pasadu: Justisa iha Ne’ebe?

471
0
Beatriz sovrivente hosi Kraras-Viequeque. [Foto: Zevonia Vieira | 21.10.2019]

Reportazen Zevonia Vieira

 “Laiha buat ida, funu mak halo ami nia moris sai nune’e, la’os tanba hau gosta tropas ne’e. Hau tesi hau nia kanotak rohan fo ba nia uja, hau nian rohan hodi defende hau nia rai”.

“Hau sei hanoin hetan akontesementu ne’e, akontesementu ida ne’ebe mak depois halo hau sofre to’o ohin loron. Kraras, mane barak mak mate tiha hafoin akontese masakre. Liu deit semana ida nia laran, Nengala ida mai ‘perkosa’ hua iha hau nia uma. Hahu hosi festa iha Nengala nia Pos, depois Nengala nain 5 tuir hau mai hau nia uma, no Nengala nain 1 ne’ebe dansa ho ho hau iha festa ne’e mak ‘perkosa’ hau. Ho triste Beatriz haktuir akontesementu ne’e.

“Hahu ho festa ida ne’ebe Nengala sira mak organiza iha duni Pos Nengala nian iha Kraras vila laran. Iha festa ne’e Nengala ida dansa ho hau ho musika non-stop, to’o kasete sorin hotu. Hafoin ida ne’e nia kaer hau nia liman lori hau ba tur kadera. Nengala ne’e tur iha hau nia sorin, no nia tula ain sorin mai hau nia hiti. Bainhira nengala seluk hakarak husu hau ba dansa nia dehan, ‘jangan minta dia, yang ini saya sudah pesan’.

Hafoin ida ne’e hau la dansa tan ona, ami tur to’o loron hodi akompanna deit kolega sira seluk dansa ho nengala sira seluk. Ami ladun koalia ba malu. To’o rai nakaras, besik tuku 5 dader nune’e, hau sente dukur, no hau husu atu fila ona. Nengala ne’e husik hau fila ba uma, maibe nia dehan mai hau katak, ‘nanti tunggu saya di rumah’.

To’o iha uma, ho hau nia subrinna, ami prepara hela hahan atu lori toos, maibe hau dukur labele ona. Hau foin taka matan dukur kois deit, hau nia subrinna bolu hau hader dehan, ‘ama ama bapa sira mai’. Hau hader duni maibe nengala nain 5 hamrik tiha ona iha hau nia kotuk.

Hafoin sira husu ho lian Indonesia ‘kalian makan apa?’ Hau hatan dehan ami han fehuk ho fahimatak. Depois Nengala ida hatan nune’e, ‘Imi han mesak ka ho ema ruma?’. Hau hatan dehan ami han mesak. Maibe sira la fiar hodi hatan mai ami dehan, ‘Kalian bohong, kalian makan dengan Komandan Ular’. Hau hatan fali dehan, ‘lae, kami tidak makan dengan Komandan Ular’. Jika kami makan dengan Komandan Ular kenapa tidak tembak saja dia’, hau dehan ba sira nune’e.

Maibe Nengala ida dansa ho hau no tur ho hau to’o loron ne’e tuku kedas hau nia oin, ho nia liman ne’ebe tau mos kadeli ho nia matan fatuk bot ida. Hau monu tun kedas ba rai, hafoin nia tebe tan hau. Hau konsege hamrik fali tiha. Nia la satisfas ho ida ne’e, nia ba foti aifarina kain iha liur mai baku hau to’o hau nia oin halai no monu tun ba rai. Hafoin ida ne’e nia kous hau tau ba kama laran hodi ‘perkosa’ hau. Hau hakarak atu hasoru nia hahalok aat ne’e maibe hau forsa la iha, hau nia oin nakukun los. Halo tiha hahalok at ne’e sira husik hau. Liu tiha fulan tolu nia laran hau nia mens komesa la mai, hau diskonfia ona katak hau isin rua ona. Maibe sorte bo’ot tanba akontese tiha abortus.

Beatriz nia mehi at la hotu deit ho violasaun sexual premeiru. Hafoin ida ne’e sira kontinua hatudu hahalok haesan ba nia. Tropas ne’ebe viola kontinua hatudu ninia hahalok at. Beatriz laiha forsa atu kontra tanba ho ameasa kilat ne’ebe se ba nia. To’o ikus Beatriz kous oan feto ida hosi tropa ne’e. Beatriz kontinua hala’o nia moris iha terus nia laran, kontinua hetan ameasa no torturasaun hosi tropa ne’ebe estraga nia isin lolon.

Beatriz moris iha presaun nian okos, moris iha komunidade nia leet, ne’ebe sempre hetan tolok no trata hosi komunidade. Tuir istoria hosi Beatriz, lia fuan at ne’ebe komunidade koalia ba Beatriz mak, “feto nona tropa nian, imi nia vida laiha dignidade ona”. Maibe ho fuan boot Beatriz hatan ba sira, “husik ba laiha buat ida, funu mak halo ami nia moris sai nune’e, la’os tanba hau gosta tropas ne’e. Hau tesi hau nia kanotak rohan fo ba nia uja, hau nian rohan hodi defende hau nia rai”.

Hosi violasaun sexual ne’ebe halo ba Beatriz, ikus mai nia kous hetan oan feto nain 2, ho aman ketak-ketak (rua ne’e tropas Indonesia hotu). Beatriz nia oan feto segundu moris ho alezadu nudar impaktu saude no psikolojia hosi violasaun sexual no violensia oin-oin ne’ebe Beatriz hetan.

Politikamente Indonesia ba tiha ona, Beatriz hanoin katak terus ne’ebe nia hetan mos hotu ona. Ho tempu ukun an nia bele hahu hikas nia moris tuir dalan normal nian, hanesna mos ho Timor oan sira seluk. Maibe Beatriz nia istoria laos hanesan ne’e. Ba Beatriz, istoria violasaun sexual hotu ona, maibe nia la imajina istoria moris ne’ebe nia hetan bele akontese fali ba nia oan feto, iha tempu ukun rasik an nian.

‘Inan halo luhu matan, oan halo luhu kidung’, karik ne’e mak metafora ne’ebe bele esplika Beatriz nia moris agora. Oan Feto ne’ebe Beatriz kous, hetan violasaun sexual hosi mane ida, no ikus mai mane ne’e mos lakohi responsabiliza. Moris sai todan liutan tanba Beatriz tenke haree nia oan sira ho kbi’it ekonomia ne’e minimu tebes. Agora dadaun sira hela iha uma ne’ebe la adequadu no nia mesak deit tenke haree ninia oan.

Maibe nia moris sai todan liutan ona, tan agora dadaun nia mos iha bei-oan ida. Oan hosi ninia oan feto ne’ebe mak hetan violasaun sexual. Oinsa mak atu konta istoria ba nia ninia bei-oan ne’e? Oinsa mak atu proteze ninia bei-oan ne’e hosi hahalok at sira ne’ebe akontese ba nia ho bei-oa nia inan? No oinsa mak bele halao moris ne’ebe hetan respeitu hosi ema seluk, no hetan konsiderasaun ba ninia sofrementu ne’ebe laos nia mak hili atu halao? Karik hirak ne’e perguntas bot ne’ebe Beatriz hanoin nafatin iha nia ulun laran.

Karik pratika violasaun sexual sai tiha ona ritual Tropa Indonesia nina. Violasaun sexual ne’ebe akontese ba Beatriz iha Kraras, Viqueque, akontese mos ba Ana Maria Pereira Soares iha Cassa, Ainaro.

Ana Maria Pereira Soares, moris iha Cassa Mausuca/Mausiga, Municipio Ainaro. Ana Maria nudar vitima ida hosi violensia sexual ne’ebe halo hosi militar Indonesia. Ana ne’ebe agora idade liu ona 60, iha nia entrevista katak, nia fo apoiu ba maluk rezistensia sira iha ai-laran, ho nune’e, nia tenke hasoru hahalok hosi tropas Indonesia nian.

“Hau fo han ema sira iha ai-laran, hau fo apoiu ba hau nia banin Fernando Gomes (matebian). Momenntu ne’eba ne’e militar Indonesia bentuk suka relawan no kaer ami tanba komesa deskobre, dehan ami fo han Falintil, Mahunu, Mauk Moruk. Sira kaer hau lori ba kastigu iha bandeira hun”, Tenik Ana.

Ana lembra fila fali saida mak akontese ba nia, iha tempu tropas kaer nia. Ana hateten katak, sira baku, futu nia no ‘estgara nia isin lolon’. Ana laiha kbiit atu kontra, tanba forsa ne’ebe haleu sira laos ida deit, maibe liu nain 3. Matan wen suli, haraik an ba militar Indonesia atu labele halo nune’e ba nia, maibe hahalok at ne’e kontinua halo hosi tropas hirak ne’e, iha bandeira hun nia okos. To’o ikus Ana tenke hetan aleza liman tohar, tanba tortura ne’ebe nia hetan.

Maski idade ba dadaun ona, Ana Maria sedauk rekopera hosi trauma ne’ebe nia hasoru iha tinan barak nia laran. Expresaun ne’ebe Ana Maria hatudu iha hasoru malu ho jornalista katak nia rai hela istoria todan sira iha nia laran.

Agustino Bianco, mak Ana Maria nia kaben, iha tempu ne’eba defisil tebes ba Agustino, tanba nia mos sai targetu hosi tropa sira hodi kaer no oho. Ho situasaun ida ne’e, Agustino tenke husik Ana, hodi halai ba ai-laran. Ana nudar fen, tenke proteje nia nia kaben, tanba lakohi tropa oho Agustino.

Ho konsekuensia hosi proteje Agustino, Ana kontinua hetan torturasaun ne’ebe halo nia tenke sofre to’o agora. Presu hosi protesaun ne’ebe nia fo mak nia tenke simu baku bebeik hosi militar Indonesia no hetan mos violensia sexual. Ana hatudu duni ninia domin no pasensia ba moris at ne’ebe nia hasoru. Ana laos sai heroi ba nia kaben deit, maibe ba ema seluk no mos ba nasaun.

Iha tinan 1999, Ana kontente tanba Timor ukun an duni, maibe matan wen turu la para. Ana kontente tanba rai lulik ne’e la sai atan tan ba ukun kolonialismu, maibe Ana laran kanek tanba nia tenke hakat liu sofrementu hotu no lakon nia dignidade.

Sofrementu ne’ebe Ana hasoru la kotu iha 1999, Ana kontinua leba nian terus ne’e tanba nia kaben Agustino Bianco , ne’ebe mak uluk nia salva, tenke abandona nia tanba deit istoria pasadu ne’ebe Ana iha. Ho laran kanek Ana konfesa ba jornalista “hau laiha tan lia fuan, hau tanis hodi fila fali ba uma. La buat ida, pasiensia deit naran katak sira labele oho o, ne’e konsekuensia funu nian. Hau nia kaben mos abandona hau. Hau labele soru tais, tamba hau nia liman fuan sira ne’e aleja.

Ana la ezizi buat barak ba iha nia moris, maibe se karik iha justisa ba nia, karik sei kura nia moras, maibe jutsisa ne’ebe espera atu hetan, hanesan fitun, hateke nia naroman maibe lolon liman maibe la to’o.

Feto ne’ebe hetan sofrementu oin-oin durante funu laos Beatriz Miranda Guterres ho Ana Maria Pereira Soares mesak. Sira nain 2 nia istoria reprezenta istoria feto rihun ba rihun ne’ebe hetan tortura no violasaun sexual hosi ukun militar Indonesia nian.

Tuir dadus hosi CAVR , vitima hosi abuzu sexual barak mak lai mai hato’o keisa iha CAVR, razaun tanba vitima no sasin (liu-liu iha períodu konflitu), la hela iha Timor-Leste (hela fali iha Timor ocidental). Tanba esperiensia ne’ebe sira hasoru personal tebes, sira sente laran kanek atu konta sai, tauk halo moe família no sente la hetan simu hosi ema seluk bainhira sira nia kazu loke tiha ona ba publik. Ho razaun sira ne’e, ema la hatoo keisa ba CAVR.

CAVR rejistu deit kazu ‘pemerkosaan’ no atan sexual hamutuk 853 maibe relfeta ba situasaun ema tauk la hato’o keisa, mak CAVR fiar katak numeru violasaun sexual bo’ot liu ida ne’e. Estimasaun CAVR nian hatudu katak numeru violasaun sexual laos atus maibe bele to’o ba rihun.

Organizasaun sosiadade sivil Asosiasaun Chega ba Ita (ACbit), ne’ebe durante ne’e hala’o servisu ba iha asuntu direitus humanus. Bainhira konfirma kona ba servisu ACbit, Directora ACbit, Manuela Leong Pereira, esplika katak, ACbit nian servisu, hare liu ba rekomendasaun hosi CAVR, ne’ebe tau matan liu ba vitima hosi 1975-1999, maibe ACbit foka liu ba feto maluk sira ne’ebe vulneravel liu, ne’ebe sai vitima ka sobrevivente hosi hahalok at tropas Indonesia.

“Iha rekomendasaun CAVR koalia kona ba importante atu tau matan ba vitima  ne’ebe que vulneravel liu. Feto maluk sira ne’ebe sai vitima, sira hetan tipu violensia ne’ebe la hanesan, liu-liu tanba feto sira hetan violensia tortura, hetan kaer ka kastigu no violensia sira seluk. Sira ne’ebe vulneravel mak feto sira ne’ebe mak hetan mak violensia sexual, kaben obrigatoriu. Violasaun sexual ne’ebe feto sira hetan iha fatin detensaun”, Tenik Manuela Leong.

Kazu violasaun sexual ne’ebe akontese tanba feto maluk sira nia familia servisu iha rezistensia, barak mos hela iha ai-laran. Feto maluk barak mos entrega sira nia an ka kaben obrigatoriu ka truka nia oan feto, hodi salva familia tomak.

Tuir Directora ACbit nian esplikasaun katak, CAVR kobre deit 10%, hosi komunidade tomak, feto barak maka sedauk koalia. Iha 8,000 statementu ne’ebe simu, iha deit 21% mak kobre feto.

“Faktor hosi CAVR nian halo diak ne’e, tanba sira halo peskiza spesifiku ba feto sira no mos iha audensia publika spesifiku ba feto, tanba ida ne’e numeru feto bele to’o 21%. Maibe feto barak to’o agora seidauk koalia, barak maka moe, barak mak mate ona. Se kompara ho ami nian servisu no dadus ne’ebe mak ami hetan, iha Dili, ema barak mak lakohi koalia sai. Sira nian oan agora boot ona, sira nia oan balun iha pozisaun, balun tropa, entaun sira lakohi sira nian oan moe”, hateten Director ACbit

Naha ne’ebe todan feto maluk sira leba, aumenta sira nian kanek. Feto maluk sira sofre konsekuensia hosi funu ida ne’e, maibe konsekuensia ne’e sira lori to bainhira, Hodi hatun sira nia naha ne’e?

Tuir informasaun ne’ebe ACbit akumula, feto maluk barak mak sei trauma, bainhira koalia sira uza emosaun total, tanba hanoin hikas akontesementu ne’ebe akontese ba sira iha tempu pasadu.

Feto maluk sira ne’e, sira husu deit justisa, tanba sira nian sentimentu moras, kanek sei labele troka se sira la hatene lia los. Barak mak la hatene sira nia laen oho iha ne’ebe, tanba iha tempu ne’eba kaben sedu. Sira nian laen ema oho, tanba bapa sira hakarak ‘uza’ sira. Lia fuan ne’ebe sai hosi sira nia ibun tutun mak, “justisa maka sei lori lia los, se justisa laiha, ami sei la hatene lia los”.

Bainhira haree besik, feto maluk sira nian vida moris ohin loron, barak mak sei moris vulneravel. Moris kiak, uma laiha, saude la diak. Ba Beatriz Miranda Guterres, ho intonasaun forte hateten, “ba justisa luta nafatin maibe ami mos persija justisa social”.

Bainhira konfirma ho Directora Manuela Leong, kona ba esforsu estadu nian halo ona ka lae ba feto maluk sira? Manuela Leong, hateten ho lolos katak, to agora estadu sedauk tau matan, estadu nungka dehan buat ida.

 “Sira atu tama iha familia martires mais barak la hetan, atu tama iha veteranus, liu-liu ba vitima violasaun sexual sira la priense kriteria. Tanba veterenus nian kriteria tenke luta iha rezistensia, ka iha servisu ho ema rezitensia, pois tenke iha ema fo sasin katak ema ne’e servisu duni tinan 8 ho hau. Kriteria halo tiha ona no esklui tiha sira”, Manuela Leon hateten

 Feto sira nia kontribuisaun silensiadu ba luta ukun rasik an nian la konta duni iha Lei kona ba Kombatente nian. Lei Parlementu Nasional Nian No.3/2006 defini Estatuto Kombantente Libertasaun Nacional hodi refere deit ba sira ne’ebe partisipa iha strutura organizasaun luta nian. Nune’e feto sira ne’ebe sofre tanba hakarak fo protesaun ba mane, ba nia membru família, ba nia-an rasik, sei la hetan konsiderasaun iha tuir Lei ne’e.

Feto sira ne’e sorte diak, bele konta mos sira nia partisipasaun iha luta ukun rasik an nian mak sira ne’e hola parte iha FALINTIL, OPMT no mos sira ne’ebe halo servisu nudar estafeta.

Iha parte seluk, iha Konferensia Sobrevivente, ba feto maluk sira ne’ebe sai vitima hosi violasaun sexual hosi tinan 1975-1999, Maria Domingas Alves, ne’ebe konyesidu ho naran mana Mikato, Eis Ministra Solidaridade Sosial, no Eis Diretora Fokupers, halo reflekasaun kona ba diferencia entre vitima no sobrevivente.

Mikato hateten sobrevivente signifika katak liu hosi situasuan ida ne’ebe atu mate iha situasaun ida ka iha tragédia ida, ne’e mos bele dehan sobrevivente katak ema baku, ema seluk mate nia deit mak moris.

“sobrevivente katak ema seluk mate hotu kedas, so o deit mak moris. Vitima katak sosiadade ida kontinua kultura ne’ebe prevalese violasaun, liu-liu ba situasaun ita nian hanesan violasaun bajea ba jeneru. Tanba aktus hirak ne’e no situasaun hirak ne’e ita sai vitima. Vitima mos tanba dala barak ita halo ita nia an rasik sai vitima. Refreleksaun ba festival ida ne’e katak ita desidi lolos sa lia fuan mak ita fo, sobrevivente ka vitima.” Esplika Mikato.

Mikato ne’ebe mos uluk kontribui ba funu hodi kontra okupasaun Indonesia, hatutan liu tan katak, nudar sobrevivente tanis iha tempu uluk, maibe iha tempu agora laos tempu atu tanis. Tempu ukun rasik an, esforsu an atu dezenvolve an.

“Tempu ukun an buka atu servisu, buka atu eskola, buka atu aprende hodi oinsa bele prense demokrasia no atu realiza dezenvolvimentu. Tanba ema lubuk mate hanesan trajédia Kraras, tanba sira nia mate mak ohin loron ita moris. Ne’ebe ita moris ne’e, atu hein hodi tane liman ba ema, maibe liman fuan sanolu ne’e atu servisu, ulun ne’e atu hanoin no aprende, hodi sai sidadaun ne’ebe diak, responsável, sidadaun ida ne’ebe ema labele sama tan ita nia ulun”, Tenik Mikato.

Durante funu, feto barak mak mate, maibe feto barak mak sobrevive no sai vitima ba hahalok at hosi militar Indonesia nian. To’o oras ne’e dadaun seidauk iha no politika programa espesifiku ruma ne’ebe estadu halo rekuupera hikas sofrementu ne’ebe feto sira hasoru durante okupasaun Indonesia. Sira nia sofrementu bainhira la hetan tratamentu diak sei fo impaktu ba moris sociedade nian, tanba sira nia sofrementu (saúde, psikolojia, sosial) bele fo impaktu ba sira nia maneira eduka oan sira, maneira oinsa mak halao dezenvolvimentu nasaun nian.

Tuir dadus hosi ACbit, kazu violência ba jeneru iha tempu konflitu hamutuk 338, ne’ebe akontese iha tempu pasadu ka tempu okopusaun Indonesia. Dadus ne’e sei provisoriu, karik sei iha tan vitima violência sexual seluk ne’ebe seidauk recolha tan no sira seiduak hare naroman dalan ba justiça to ohin loron.

Editor Ato ‘Lekinawa’ Costa

* Republish hosi TAFARA.TL

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here