Home Analisa Violensia ho Abuzu Seksual Hosi Uma-kreda: Nonok Nu’udar Klamar Agresaun Seksual (1)

Violensia ho Abuzu Seksual Hosi Uma-kreda: Nonok Nu’udar Klamar Agresaun Seksual (1)

1741
0
Misa iha Igreja Motael (Foto: newsmarttraveller)

By Jairton “Ira’isi” Marques*

Kleur ona ha’u hakarak hakerek kona-ba tema ida ne’e, maibe oda-matan atu tama la iha. Ha’u husu obrigadu barak ba Amu Martinho Gusmão ho na’i Domingos Saldanha, jornalista sénior STL nian. Basaa iha sira rua nia debate ho titulu “Padre Bele Bosok ka Lae?” iha Forum Haksesuk, halo ona referensia ki’ikoan ida ba amlulik sira halo abuzu seksual iha Amerika ho Europa. Debate na’i rua nee nian hanesan buat ida loke ona oda-matan ba ha’u hodi tama. Karik ema balu du’un ha’u oportunista mós ha’u simu tanba ha’u aproveita biban oan ne’e hodi tama, tanba baibain ema dehan, oportunidade la sei mai dala rua.

Ha’u la mai buka lia ho amu Gusmão ho na’i Saldanha, ha’u mai fanu de’it sarani sira hodi haree kazu abuzu seksual ne’ebé doko maka’as Uma-kreda Katolika iha kontinente Amerika ho Europa. Ha’u fanu sarani hotu hodi haree, keta kazu pedofilia hanesan iha rai-li’ur ne’e mai mosu mós iha ita rain eh lae?

Nu’udar Timor oan, ha’u fanu sarani sira, prepara imi nia salurik molok udan tuun. Ditadu ida ne’e importante tebes hodi Timoroan sira prepara ninia mental hodi simu notisia barak ne’ebé sei mosu, notisia ne’ebé ladún di’ak hosi Uma-kreda tanba pratika amoral (laiha moral) balu ne’ebé mosu hosi na’i sira moral na’in. Na’i sira ne’e maka kleru (kardial, bispu ho padre/amlulik) balu ho ema balu be serbisu kleur ona iha Uma-kreda hanesan katekista ho zelador sira, ne’ebe halo abuzu seksual hasoru labarik otas ki’ik sira.

Pedofilia maka abuzu seksual ne’ebe ema otas boot halo hasoru labarik otas ki’ik sira. Ema be halo abuzu seksual hasoru labarik sira bolu pedófilo.

Pedofilia tuir definisaun Organizasaun Mundial Saude nian nu’udar okorrensia hosi pratika seksual entre individuu ida otas boot liu tinan 16 ho labarik ida ne’ebé foin atu tama ba puberidade. Iha psikanalize haree pedofilia nu’udar hahalok la normal (perversaun) seksual ida. Abuzu seksual ba labarik otas ki’ik sira la’os de’it hamosu estragu ba estrutura no funsaun kakutak labarik ne’ebé hetan abuzu ne’e, maibe mós hamosu trauma no sei bele mós provoka desvio seksual ba vitima. Porezemplu, labarik mane ida sei ki’ik wainhira hetan abuzu seksual fila-fila, aban bainrua boot, nia bele sai la normal, bele sai “panaleiru” ou gosta feto ho mane hotu dala ida. Tanba ne’e, abuzu seksual hasoru labarik ki’ik nu’udar krimi ida aat liu iha mundu tanba estraga labarik sira nia futuru. Tan ne’e tenki matan moris hodi kuidadu ho labarik otas ki’ik sira ne’ebe kleru sira lori tuituir an ka oan ki’ak sira ne’ebé hela iha fatin sira be Uma-kreda tau matan ba, tanba esperiensia aat mosu tiha ona iha rai-li’ur ne’e mai.

Abuzu seksual ne’ebé ohin loron ema foti maka’as iha mundu maka abuzu poder ne’ebe kleru ka irarkia Uma-kreda Katolika nian balu halo hasoru labarik sira, maibe iha mós abuzu hasoru ema boot sira, hanesan fo oan ba feto sarani sira be la’o hamutuk ho bispu ho amlulik sira. La’os ne’e de’it, madre barak mós sai vitima ba bispu ho amlulik balu.

Buat barak sei iha nakukun laran, sei subar metin, maibe tempu naroman sei to’o, sei loke hotu hahalok amoral sira ne’e. Loke hotu buat aat sira ne’ebé kleru sira balu halo iha nakukun laran.

Pratika pedofilia la’os hosi kleru sira de’it maka bele halo, maibe mós hosi ema baibain sira ne’ebé ninia hahalok seksual la normal. Ema ko’alia barak kona-ba abuzu seksual hosi Uma-kreda, tanba Uma-kreda nudar ai-riin no didin moral nian no papa, kardeal, bispu, padre, madre, katekista no zelador sira nu’udar jeneral ho soldadu sira ne’ebé defende ho haklaken valor moral nian, maibé sira balu maka iha oin hodi sobu uluk valor hirak ne’e hosi didin laran ne’ebé ita labele haree.

Timoroan sira hotu, liliu sarani sira, tenki prepara salurik molok udan to’o. Udan ne’e agora tun maka’as iha kontinente Amerika, Europa, Austrália ho Afrika no Azia balu. Ita labele dehan iha ita nia rain la akontese abuzu seksual hasoru labarik sira ou la akontese amlulik balu fo oan ba sarani balu, ou iha violasaun hosi amlulik sira hasoru madre sira, tanba iha ahi su’ar iha fatin balu no ko’alia bisu-bisu ba malu entre sarani sira katak kazu balu hanesan iha rai-li’ur mós mosu iha ita rain. Diferente maka iha rai-li’ur vitima sira la tahan ona ba terus, ne’eduni sira ko’alia sai ba mundu tomak. Iha ita nia rain seidauk iha vitima ruma barani ko’alia no buat hotu sei subar metin. So violador ho vitima sira maka hatene tanba sei taka metin hela, maibe susar taka metin ahi su’ar, maski sai neineik no fraku tebes.

Prepara salurik hodi proteje ita nia oan sira. Karik seidauk akontese abuzu seksual hasoru labarik sira iha Timor ita tenki buka evita nafatin hodi labele akontese, no karik akontese ona ba balu tenki evita hodi seluk labele sai vitima tan. Evita buat hirak ne’e hodi labele estraga ita nia oan ho alin sira nia futuru, nune’e mos hodi hametin nafatin Uma-kreda ninia imajem ho kredibilidade. Labele hosik amlulik sira halo buat aat sira ne’e hodi labele sobu didin ho baki moral nian.

Karik iha ita rain akontese ona abuzu seksual hosi kleru sira hasoru labarik sira, ou sarani balu ko’us ona oan ba padre ho katekista ruma, ou madre ruma hetan ona violasaun seksual hosi amlulik sira hanesan akontese iha rai seluk ita la hatene, tanba nunka iha ema ruma ka estudu ruma ko’alia kona ba ida ne’e. Ne’e so amlulik violador sira ho vitima sira maka hatene tanba segredu iha Uma-kreda sei halot kabeer tebes iha rai balu, inklui Timor Lorosa’e rasik. Entre instituisaun hothotu, Uma-kreda nu’udar instituisaun ne’ebé tuan liu no rai segredu di’ak liu duke instituisaun seguransa ho militar nian tanba buat hothotu taka metin, tanba ne’e sei presiza tinan barak hodi deskobre krimi ho abuzu be mosu iha Uma-kreda laran.

Artigu ida ne’e la ko’alia espesifikamente kona-ba Uma-kreda Timor nian, maibe ko’alia kona-ba abuzu seksual hosi Uma-kreda sira rai-li’ur nian hodi sarani sira Timor nian mós bele loke matan hodi tulun Uma-kreda Timor nian labele monu ba sala be hanesan iha rai seluk nian.

Sani na’in sira sei hakfodak sani artigu ida ne’e, basaa, buat ne’ebé ita barak iha Timor la fiar katak bele akontese maka akontese duni. Buat hirak ne’e akontese kleur tiha ona, no agora sei akontese nafatin, maibe ita la hatene tanba Uma-kreda subar metin no subar ho kabeer tebes.

La fasil loke sai ba publiku tanba faktor barak maka halo labarik ki’ik sira ta’uk no subar metin abuzu seksual ne’ebé sira hetan. La fasil mós ba ema boot sira, feto ho mane. Sira hotu ta’uk hetan presaun ho agresaun hosi violador eh agressor; sira sente moe, sala, la seguru, la iha proteksaun, ta’uk ba interrogatoriu, ta’uk ba inan-aman, maun ho bin sira, ta’uk ema hotu hatene no ta’uk ema ko’alia hosi ibun ba ibun. Tanba ta’uk ba buat hirak ne’e hotu maka halo pedófilo eh violador sira sente seguru tebes hodi kontinua sira nia hahalok amoral. Vitima sira ta’uk no nonok. Ta’uk no nonok nu’udar klamar agresaun seksual, tanba ne’e labele ta’uk no nonok.

Ohin loron iha rai balu hahu nakloke ona, no bispu no amlulik violador barak ohin loron tama ona iha kadeia no balu mate iha kadeia laran tanba krimi ne’ebe sira halo.

Liu hosi artigu ida ne’e ita bele haree oin-sa kleru sira pratika krimi iha instituisaun sira da’et ho Uma-kreda nian. Krimi ne’ebe sira falun metin, krimi ne’ebe halo hosi liman sira be sarani sira re’i.

Ita haree uluk hosi rai Estadus Unidus da Amerika (EUA) nian. Kazu pedofilia hahú loke uluk hosi sidade Boston.

Hanesan ohin temi iha leten, ahi su’ar barak no maek dois iha fatifatin. Atu hatene loloos tanba sa ahi su’ar no iis dodok dois, iha fulan Juiñu tinan 2002, Konferensia Espiskopal Katolika Amerika nian haruka halo investigasaun ba kazu abuzu seksual hotu-hotu. Hosi investigasaun ne’e, ema hamutuk kuaze na’in 800 rekuiñese katak sira hetan abuzu seksual wainhira sira sei ki’ik iha Arkidioseze Boston (Keuskupan Agung Boston). Sira hetan violasaun seksual desde tinan 1940.

Istoria metan hasoru Uma-kreda EUA nian loke hosi Prokurador-Jeral Massachusett, Tom Reilly (23/07/2003). Nia halo investigasaun durante fulan 16, maibe la konsege hetan provas natoon hodi halo akuzasaun kriminal ba Kardeal Bernard Law, saserdote sénior iha Dioseze Katolika EUA nian. Ikus mai Law sai hosi amlulik hafoin hetan dokumentu sira ne’ebé hatudu nia ho eis-xefe Uma-kreda nia seluk pratika aktu pedofilia ou abuzu seksual hasoru labarik sira. Sira halo abuzu iha biban ne’ebé sira rua aktivu iha Ministeriu ba Asuntu Labarik sira Uma-kreda nian.

Uma-kreda Boston hetan doko maka’as tanba hahalok amoral hosi kleru sira. Uma-kreda sira iha EUA nian iha kodigu konduta (kode etiku) ida, la sei loke segredu sira da’et ho Uma-kreda tanba bele halo foer instituisaun nia naran di’ak. Maibe ho abuzu seksual ne’ebé loke sai, Uma-kreda Boston jura atu halo lakon kultura segredu Uma-kreda nian ne’ebé la’o tinan barak ona.

Uma-kreda nee reafirma hikas sira nia kompromisu katak sei trata abuzu seksual nu’udar kazu kriminal ida. Ho nune’e sei haramata ho kultura segredu ne’ebé da’et ho kazu pedofilia nian.

Eskandalu abuzu seksual iha Boston ninia eku (gema) namakari ona ba Uma-kreda Katolika iha Mundu tomak. Ho nune’e kazu pedofilia nian sai notisia boot iha media eskrita ho elektronika sira mundu nian.

Dioseze Nova Yorke nian, porezemplu, kleur tebes ona taka metin kazu ne’ebé envolve evanjelista Lawrence Inzeo. Nia hetan akuzasaun halo ona abuzu seksual ba labarik ida iha tinan ruanulu (20) kotuk ba.

Tuir relatoriu Tom Reilly nian, iha ninia investigasaun, nia hetan pelo menus ema na’in 789 maka sai vitima abuzu seksual. Vitima sira rekuiñese katak, amlulik sira serkade na’in 250 ho ema sira serbisu kleur ona iha Igreja maka halo violasaun seksual ba sira.

Infelizmente Tom Reilly labele halo akuzasaun kriminal ba Kardeal Barnard Law ho ulun Uma-kreda sira seluk tanba la dezenvolve investigasaun hodi lori abuzador sira ne’e ba iha tribunal.

Tanba abuzu seksual ne’e, Uma-kreda Katolika nian tenki selu kompensasaun (ganti-rugi) ho osan boot. Porezemplu kazu abuzu seksual ne’ebé pratika hosi Kardeal Bernard Law, Uma-kreda tenki hasai osan hamutuk miloens 67 poundsterling hodi selu ba vitima sira. Tanba ne’e, fa’an tiha fatin Dioseze balu no fatin edukasaun balu obrigadu taka, tanba Uma-kreda hasai osan boot hodi selu hahalok amoral kardeal ida nian.

Foin lalais ne’e, The New York Times hetan dokumentu hosi Uma-kreda lokal dehan katak, iha kazu foun da’et ho padre amerikanu ida ho naran Murphy. Murphy hetan akuzasaun halo tratamentu aat ba labarik diuk atus rua (200). Dokumentu ne’e mosu hanesan parte hosi problema abuzu iha eskola espesial ba labarik sira diuk iha Estadu Federadu Wisconsin, iha ne’ebé hatudu korespondesia direitu entre amlulik Murphy ho Kardeal Joseph Ratzinger iha tinan 1996. Kardeal Joseph Ratzinger naran orijinal hosi aktual Papa Bento XVI.

Tuir Times, julgamentu ba Murphy para wainhira nia hakerek ba Kardeal Joseph Ratzinger hodi protesta kona-ba iha possibilidade atu halo akuzasaun no fo kastigu ba nia, tanba abuzu ne’ebé nia halo. Murphy hakerek nune’e ba Kardeal Ratzinger: “Ha’u hakarak moris iha tempu ne’ebé sei restu tuir ha’u nia dignidade ema fiar nian. Ha’u husu ita nia tulun iha kazu ida ne’e” (http://www.internasional.kompas.com/read/2010/03/25).

Tuir dokumentu ne’e Murphy la hetan hatan hosi Kardeal Ratzinger. Liu tinan rua Murphy mate nu’udar amlulik. Murphy serbisu iha eskola espesial labarik diuk nian hosi tinan 1950 to’o tinan 1974. Dokumentu sira hosi Uma-kreda Wisconsin, tuir Times, hatudu katak fo hatene ona ba bispu tolu be troka malu iha estadu federadu ne’e kona-ba abuzu seksual ne’ebé Murphy halo hasoru labarik sira, maibe la iha bispu ida hakarak informa kazu ne’eba ba polisia.

Kazu ne’e su’ar sai ba publiku iha biban ne’ebé loke sai eskandalu abuzu seksual lubun ida ne’ebé envolve kleru Katoliku lubuk ida hanesan iha Irlandia, Áustria, Olanda ho Suisa.

Iha fulan Fevereiru tinan 2004, hetan ona ema hamutuk na’in 10.667 maka buka justisa. Ema sira ne’e rekuñese katak iha amlulik hamutuk 4.392 hosi total 109.694 Amerika nian maka halo abuzu seksual hasoru sira. Padre sira liu 4.000 maka hetan akuzasaun halo abuzu seksual entre periodu 1950-2002.

Nem kazu hotu halo julgamentu ba, tanba maior parte hosi abuzador eh violador sira mate tiha ona.

Iha fulan Abril tinan 2008, Papa Bento XVI hasoru malu ho vitima sira abuzu seksual hosi kardeal, bispu ho amlulik sira wainhira nia halo vizita ba Amerika.

Tuir relatoriu ofisial ne’ebé halo hosi Uma-kreda Katolika Amerika nian, Uma-kreda obrigadu selu, iha tinan 2008 mesak, hasai osan hamutuk dólar amerikanu miloens 430 hodi selu ba vitima sira abuzu seksual nian ne’ebé halo hosi kleru sira.
Uma-kreda Amerika mesak hasai ona osan hamutuk dólar amerikanu biloens rua (2) iha tinan hira ikus hodi selu abuzu seksual ne’ebé nia kardeal, bispu ho amlulik sira halo.

Tuir mós relatoriu ne’e, sei iha alegasaun hamutuk 800 ba abuzu seksual hasoru labarik sira ne’ebe pratika hosi kleru sira iha tinan 2008, iha ne’ebé reprezenta aumentu porsentu 16 (16%) kompara ho tinan 2007 nian. Levantamentu ne’e halo iha Dioseze 200 ho ordo relijioza sira seluk iha fatin oioin iha Amerika, no hatudu katak liu porsentu 20 (20%) hosi labarik sira be hetan abuzu seksual hosi amlulik sira, labarik barak nia otas la to’o tinan 10 wainhira hetan abuzu seksual hosi kleru sira.

Levantamentu ne’e halo anualmente hosi Uma-kreda hodi bele kontrola osan hira maka Uma-kreda hasai ona ba kazu hirak ne’e, osan ne’ebé dala barak uza hodi selu vitima sira ou hodi taka metin eskandalu Uma-kreda nian.

*Observador Politika no Sosial
E-mail: jairques@gmail.com

Foti hosi https://forum-haksesuk.blogspot.com/2010/04/violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma.html (23 Febreiru 2021)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here