Home Analisa Konversaun Ekolojika: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umana

Konversaun Ekolojika: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umana

342
0
Hakerek nain: Augusto Almeida da Silva (foto: dok. pesoal)

By Augusto Almeida da Silva*

Introdusaun

Tinan 2020 no tinan 2021 sai hanesan tinan ida ne’ebe nakonu ho misteriu bo’ot. Misteriu ida ne’ebe ita ema la identifika husi inisiu molok buat ruma akontese. Hahu, husi moras Covid-19, Timor Leste mos enfrenta problema oioin, liliu relasiona ho natureza. Fulan April 2021, relembra hikas iha ita nia pesamentu konaba akontesementu ne’ebe hanesan iha fulan Marsu 2020: Dezastre Naturais.

Dezastre Naturais ne’ebe akontese iha Timor Leste (Marsu 2020 no April 2021) liu husi inundasaun bo’ot no rai monu hamate ita nia kolega, familia no parentes ne’ebe ita hadomi. Profunda kondelensia ba ita hotu ne’ebe lakon familia. Agradese mos ba kolegas sira ne’ebefasilita ona belun sira ne’ebe enfrenta situasaun susar ida ne’e. Triste, hare situasaun sira ne’e. Maibe esperansa nunka lakon. Eksistensia esperansa ‘hafalun an’ iha ajudas oioin, aksaun solidaridade oioin. No, pesoalmente, hau hakarak fahe artigu ida ne’e hodi fo koragen ba ita katak natureza nunka husik ita mesak. Natureza ne’e ita nia saseluk ne’ebe Maromak kria. Tan ne’e, ho laran luak hau hakarak espresa hau nia konesementu etuan konaba eksistensia natureza no umana iha Maromak nia matan, liu husi tema ‘Konversaun Ekolojika’: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umana.

Konversaun Ekolojika: Valoriza Natureza hanesan Saseluk Umanu

Dinamika moris umana loro-loron sempre prosesu iha ambitu no tempu. Ambitu mak mundu ho natureza; tempu mak espasu tinan moris ema nian. Iha ambitu no tempu, ita ema aktualiza ita nia eksistensia liu husi esperiensia oioin. Esforsu aktualizasaun ida ne’e, no fim halo ita sai hanesan ema ne’ebe iha moral ou etika iha vida sosiedade. Hodi nune’e, wainhira ita koalia konaba jestaun ou politika ambiental, ita presija analiza mos prezensa umana. No, wainhira iha situasaun defisil, hanesan dezastre naturais ita mos presija halo refleksaun no autokritiku ba an konaba ita nia relasaun ho meiu ambiente.

Universo nu’udar fatin ida ne’ebe ita ema no kriatura sira seluk moris ba hodi hala’o interaksaun. Liu husi interaksaun sira ne’e ita iha espasu atu kompleta nesesidade loro-loron. Atraves husi esforsu hodi kompleta nesesida, ita haluha eksistensia natureza no monu ba hahalok egoistik ne’ebe nakonu ho atitude konsumtivu. Aktus sira ne’e no fim hamosu krizi ambiental. Krizi ambiental sei hamosu dinamiku husi universu atu buka balansu. No fim, konsekuensi husi balansu ne’ebe universu buka mak dezastre naturais.

Iha faktores lubuk ida mak influensa dezastre naturais (inundasaun no rai monu). Faktor fundamental mak habitus konsumtivu umanu nian. Habitus ne’ebe halo eksplorasaun ba meiu ambiente sein kalkulasaun maksimu. Faktor fundamental ne’ebe hamosu dezastre naturais, historikamente akontese wainhira ita ema hahu tama ba era revoluzaun industria. Revolusaun ida ne’e halo ita ema sai arogansia ba meiu ambiente (White Lynn: 1974). Natureza sai hanesan rekursu ne’ebe iha valor ba ema. No fim, konseptu ‘antroposentrismu’ hahu buras iha dinamika moris umana.

Realidade dezastre naturais ne’ebe akontese iha teritoriu Timor Leste sai hanesan konsekuensia husi aktus umanu. Aktus ida ne’ebe nunka valoriza eksistensia natureza iha vida umana. Situasaun dezastre ne’ebe akontese hatudu momos mai ita oinsa udan be’en hamonu rai no lori rai hodi to’o estraga uma lubuk ida iha foho leten no mos iha cidade, no hamate ema lubuk ida. Realidade ne’e nu’udar pontu ida mai ita katak habitus tesi ai arbiru no hari uma arbiru sai mos kestaun bot ne’ebe afeta dezastre naturais mosu. Ita la fo sala ba malu, maibe estudu sientifiku hatudu katak wainhira lai iha ai-horis ne’ebe metin iha rai balun hodi supa udan be’en, konserteja sei mosu inundasaun no rai monu. Aleinde ida ne’e, iha mos faktores oioin ne’ebe haforsa faktor fundamental, mak hanesan faktor jeolojiku/rai, klimatiku/udan. Topografiku no ordementu ba abitante. Faktor fundamental nu’udar kauza ativu ne’ebe fo impaktu bot ba dezastre naturais. Por exemplu habitus tesi air arbiru, aktividade hari hela fatin (uma) iha area (rai-jeolojiku) ne’ebe iha potensia atu supa udan be’en. Ou soe lixu arbiru no limitasaun ba stratejiku jestaun ne’ebe diak ba lixu.

Relasiona ho faktores ne’ebe influensa dezastre naturais mosu, ita presija halo autokritiku. Auto-kritiku ne’ebe relevante mai ita iha ambitu dezastre naturais mak ‘Koversaun Ekolojika’. Liu husi konversaun mak ita komprende lolos prezensa meiu ambiente ou natureza iha ita nia moris. Saida mak ‘Konversaun Ekolojika?’ Oinsa atu aktualiza ‘Konversaun Ekolojika?’ No se mak bele no tenki halo ‘Konversaun Ekolojika?’ Simplesmente ‘Konversaun Ekolojika’ mak halo ‘Konfesaun Ekolojika’. Maibe ninia konteudu lolos iha ambitu dezastre naturais ne’e klean liu. Bazeia ba situasaun aktual nasaun (Timor-Leste) nian, ema hotu iha dever no responsabilidade atu hala’o ‘Konversaun Ekolojika.’

Iha tinan 2015, fulan Setembru Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) hasai ona dokumentus ne’ebe akumula idea, maneira no aksaun oioin atu hadia no tranforma universu no vida umana ne’e hodi lao ho diak. Dokumentus ne’e mak ‘Sustainable Development Goals (SGDs). Iha objetivu sanulu resin hitu (17) ne’ebe mak sita iha dokumentus refere. Antes ida ne’e, iha tinan 2015, fulan Juinu, igreja Katolika liu husi Amu Papa Fransiskus hasai mos ensiklik ‘Laudato Si’ hodi responde no fo solusaun estratejiku atu hadia situasaun universu nu’udar ‘Uma Komum.’

Relasiona ho situasaun dezastre naturais ne’ebe akontese, tuir hau nia hanoin governu presija kria lei ne’ebe forte hodi aktualiza dokumentus rua (liliu dokumentus ‘Sustainable Development Goals) ne’e nu’udar antisipasaun no maneira hodi hasoru mudansa klimatiku ne’ebe hamosu dezastre naturais. Iha pontus lubuk ida mak sita iha dokumentus ‘SDGs’ maibe relasiona ho situasaun no faktores ne’ebe implika dezastre naturais mosu, governu presija halo estudu no aktualiza Objektivu 11, 13. ‘SDGs’ 11 relata konaba estrajia ne’ebe adekuadu no diak ho jere jestaun cidade no hela fatin ba abitante ne’ebe favoravel no saudavel. Situasaun ri’il iha Timor Leste, liliu iha cidade Dili seidauk iha jestaun ne’ebe diak ba hela fatin ema nian. Ita hare uma barak desorganizadu iha foho leten. Konsekuensi husi aktus sira ne’e mak tesi ai horis, nune’e hamosu dezastre. Aleinde ida ne’e, presija halo estudu maksimu hodi kria jestaun drainase ne’ebe diak hodi garantia be dalan. Se posibel, halo netik Barrajen (Bendungan) hodi akumula udan be’en. ‘SDGs’ 13 relata konaba aksaun imediatamente konaba mudansa klimatiku. Ita presija haforsa sistema no teknika operasional konaba jestaun klimatika atu nune’e hodi bele fo alerta ba populasaun iha kualker situasaun, liliu iha tempu udan no anin bot.

Aleinde aksaun husi governu, populasaun (povu babain no emprezariu) mos tenki tau ba konsiensia katak eksploitasaun konaba ambiente ou natureza ne’e la diak. ‘Ambisius’ ekonomika ne’ebe iha no fim sei hamate ita no ema seluk ne’ebe la hatene buat ida. Dezastre Naturais ne’ebe akontese laos ‘malisan’, maibe universu buka hela dalan atu hadia nia an, tanba iha kanek ne’ebe nia senti. Kanek mak eksploitasaun ba ai horis iha foho leten, industria iha mota ninin, no seluk tan. Liu husi enslik Laudato Si’ Amu Papa Fransisku enkoraja ita atu fo atensaun maksimu hodi proteje meiu ambiente ou natureza ne’ebe ita iha nu’udar ‘uma komum.’ Aksaun protesaun ne’ebe presija mak ita tenki rekoinese katak ita halo sala hasoru meiu ambiente atravez husi ideolojia ‘antroposentrismu’, katak buat hotu (inklui universu) iha ema nia kontrolu. Ita tenki komprende katak universu (meiu ambiente ou natureza) ho ema sai hanesan saseluk ne’ebe Maromak kria. Ita (universu ho ema) nia definisaun kriatura iha valor hanesan. Tan ne’e lalika halo ekploitasaun ba meiu ambiente ou natureza hodi fo impaktu negativu ba ema seluk nia vida.

Konkluzaun

‘Konversaun Ekolojika’ nu’udar aksaun ne’ebe valoriza natureza hanesan saseluk umana nian. Wainhira ita rekoinese faktores fundamental husi dezastre naturais ita fo importansia ba prezensa natureza nian. Klaru katak natureza (universu) sempre halo mudansa ba nia an, maibe transformasaun sei la lao wainhira laiha faktores eksternu hodi bok. Buat ne’ebe ita halo iha tempu pasadu no agora sei iha implikasaun (positivu ou negativu) iha futuru. Ita la hatene. Atu minimiza konsekuensi negativu hirak ne’e, ita presija preparasaun. Preparasaun mak halo estudu viabiliza ne’ebe klean, husi parte governu no komprensaun populasaun (povu babain ou emprezariu) hodi minimiza aktus eksploitasaun ba natureza.

* Hakerek na’in Estudante Mastradu Ciencia Ambiental, Universidade Diponegoro, Semarang, Indonesia.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here