Home Entrevista Esklusivu Deputadu Abel P. da Silva: Kona ba ICT Ba Dezenvolvimentu no Impaktu...

Deputadu Abel P. da Silva: Kona ba ICT Ba Dezenvolvimentu no Impaktu COVID ba Setor Edukasaun

8955
0
Deputadu Abel P. da Silva (Foto: Frans JDA)

By Neon Metin Team

Abel Pires da Silva ST, MIT, Ph.D, militante RENETIL, Vice Presidente Partidu Libertasaun Popular, Presidente Komisaun ba Asuntu Infraestrutura nian iha Parlamentu Nasional, Peskijador ba asuntu ICT ba dezenvolvimentu, aprezenta no publika tiha ona ninia hakerek sira iha revista academia nian sira iha rai liur.

Neon Metin halo entrevista exklusivu ho Deputadu Abel hodi fo sai nia hanoin importante sira relasiona ho ICT ba dezenvolvimentu, no mos impaktu COVID ba setor edukasaun nian iha Timor-Leste.  Nia fo sai informasaun  sira mesak importante relasiona ho opurtunidade no dezafiu sira mak Timor-Leste hasoru iha dezenvolvimentu, liliu relasiona ho utilizasaun Informasaun, Komunikasaun no Teknolojia (Information Communication and Technology/ICT).

Neon Metin: Bele esplika oinsa ICT liga ho dezenvolvimentu liu-liu iha Propagasaun COVID-19?

Deputadu Abel:Nia istoria hahu hosi tinan 1980 kuandu ema barak hare nasaun dezenvolvidu sira uza IT halo dezenvolvimentu ba sira nia pais iha area hotu-hotu. Entaun sira hanoin katak bele reaplika esperiensia ne’e iha nasaun sub-dezenvolvidu sira. Sira bolu ho naran ICT ba dezenvolvimentu. Ho hanoin katak ho sistema komputador, telekomunikasaun bele apoiu servisu saude, preparasaun dadus, ajuda record didiak pasiente nia dadus hodi asesu lalais, no seguru. Depois se fatin barak iha nasaun ne’e iha sistema hanesan, entaun lor-loron ita bele deteta moras saida deit ne’ebe mak akontese iha ita nia rain, trend saida mak iha, ida ne’e parte hosi implementasaun nian no konaba saude.

Agora, iha edukasaun iha buat barak tebes, tanba bele ajuda estudante sira, asesu ba materia sira ne’ebe diak liu iha mundu. Se ho manual ne’e susar tebes, tenke iha livru no depois iha direitu esklusivu ba parte balun asesu konnesementu. Entaun estudante sira tenke hein, maibe ho internet buat sira ne’e hanesan demokratizasaun, kualker ema ida bele hetan asesu, ne’e nia impaktu boot tebes.

Iha komersiu mos hanesan, iha nasaun barak ema tama ona ba iha internet of things katak buat hotu-hotu internet bele halo no fo hanoin, ne’ebe moris ne’e konviniente. Iha Korea, Amerika, Australia halo tiha ona, agora Timor hakarak to’o iha ne’eba maibe ita nia prosesu ne’e mak kleur tanba rezime seitor ida ne’e mak la premiti hodi halo dezenvolvimentu ne’ebe lalais.

Premeiru tanba iha tinan 2003, governu fo direitu monopoli ba Timor Telecom. Iha monopoli, nia hanoin mak atu maksimiza lukru entaun nia investimentu limitadu, sa tan kontratu iha momentu ne’eba ne’e dehan saida mak Timor Telcom iha, to’o kontratu remata, depois entrega ba estadu Timor. Entaun sira nia investimentu iha area infrastrutura menus tebes, sede deit mos sira la halo tanba sira hatene katak kontratu hotu, entrega ona ba estadu Timor. To’o remata la halo buat ida, nia uza Telkom Indonesia nian deit. Tower sira ne’e mesak Telkom Indonesia nian, tanba ne’e IV Governu desidi hapara. Mais konsekuensia mak infrastrutura fo fali ba TT, ninia impaktu ne’e pozitivu, maibe  hanesan nasaun tuir lolos bele boot liutan, tanba ne’e mak to’o ohin loron ita sofre ho situasaun ne’e nafatin.

Neon Metin: Liga ho ICT ba dezenvolvimentu iha nivel ema ho nia konnesementu ba ida ne’e oinsa, tanba laos ema hotu hatene konaba ICT?

Deputadu Abel: Ida ne’e los, concern ne’ebe validu, maibe ita ema ne’e iha interese pesoal, kuandu nia hare katak teknolojia diak ba nia, ne’e nia hatene ka la hatene sempre buka hatene. Agora importante mak ne’e ita hein para konnesementu ne’e iha depois ita introdus ka ita hodi teknolojia ne’e hato’o ba populasaun katak ne’e importante, entaun otomatis sira nia interese atu involve ne’e iha. Por ezemplu, ita nia agrikultor sira iha foho, se nia asesu ba presu caffe nian lor-loron, ne’e pergunta ida ne’ebe nia uza hatene ka lae ne’e laos problema ona, tanba nia sei buka ema oinsa para atu ajuda nia. Naran katak nia iha interese no buat ne’e diak ba nia, entaun buat ne’e laos ona dezafiu.

Neon Metin: Ketakutan konaba seguransa ka internet lasaudavel liu-liu ba jovem sira ne’e oinsa?

Deputadu Abel: Internet nian benefisiu ne’e boot liu fali nia risku ne’e. Se ita koalia konaba seguransa, internet iha ka la iha risku ne’e iha hela. Por ezemplu iha tinan 1975, bainhira jornalista nain 5 oho iha Balibo, Australia hatene tanba radio komunikasaun Indonesian ne’e sira grava. Momentu ne’e internet laiha mos ema hatene, sa tan agora internet iha. Koalia konaba risku ita dehan iha ka laiha, sempre iha risku. Pergunta mak ne’e ita atu uza para fasilita ita ka tanba ita tauk iha risku para ita labele uza. Tanba ne’e hau defende ida uza, pois mak buka dalan atu redus.

Neon Metin: Konaba ita nia rezime monopoli, iha momentu sira ne’eba ne’e utilizador internet nia volume ne’e la boot hanesan agora. Situasaun ida ne’e lao maibe utilizador aumenta no kbiit internet mos tenke sae? Ralasiona ho ida ne’e situasaun ho ita nia kompania sira to’o iha ne’ebe?

Deputadu Abel: Dalan ba ligasaun internet ne’e oin-oin, ligasaun ho kabu sub-marinu ne’e mak lais liu tanba uza kecepatan cahaya atu transfere dadus. Mais fasil liu atu implementa mak ligasaun satelit tanba ita hatur iha ne’ebe deit liga ba ona, maibe iha nia iha kekurangan sira. Por ezemplu liga ho satelit bainhira udan nia kualidade menus, mais ho fiber optic kapas liu tanba cuaca mos la pengaruh.

Timor nia ligasaun agora dadauk ida legal ne’e ba satelit mos iha, por ezemplu ANC foin mak fo lisensa ba Guardanet para atu oferese internet, liu hosi satelit O3B. Telkomcel uza wireless, uza microwave maibe nia problema mak riskan ba cuaca, hanesan akontese foin dadaun ne’e. Kapasidade boot oituan maibe la boot demais kompara ho fiber optic. Maske nune’e nia baratu liu koneksaun ba satelit, tanba ne’e mak Telemor ho TT labele compete ho telcomcel agora dadauk. Tanba telcomcel nia fiber optic iha Atambua ba Kupang, ba Jakata no ba liu Singapore, no balun ba tan Manado no ba liu Amerika.

Entaun hosi dezenhu ne’e vantajen boot liu ba telkomcel. Realidade ida baratu no boot liu Telkomcel iha entaun TT no Telemor sosa hosi sira, no sira mos faan. Kompetisaun agora ne’e dehan kompetisaun semu. TT ho Telemor bele halo maibe sira nia ligasaun ba fali satellite, maibe kontinua la compete nafatin ho microwave ba Atambua ne’e, tanba ligasaun boot liu no baratu liu. Se ita sosa hosi satellite no faan karung no ida Telkoncel faan baratu, ne’e ema sei la sosa sira nian. Tanba ne’e sira mos sub tutan fali hosi ne’eba, ida ne’e opsaun paling diak ona, maske iha dependensia ba Telkomcel.

Neon Metin: Kira-kira ho populasaun 1.3 milliaun, se metade hosi ida ne’e, 500 mill deit mak aktif ho smart phone iha tempu normal presiza internet nia kbiit hira?

Deputadu Abel: Ne’e ita labele kalkula tanba ho velosidade nesesidade aumenta, por ezemplu iha uma agora lockdown, hau nonton uza Netflix, la uza ona TV cable tanba sira prende tiha ona, Netflix uza hosi internet depende ba situasuan.

Neon Metin: Momentu situasau antes COVID-19 ne’e ita presiza internet kbiit hira?

Deputadu Abel: Deifisil atu kalkula, tanba neseidade ne’e laos constant. Nesesidade sei sae kuandu kualidade diak, antes COVID-19 por ezemplu sekitar 10 GB ba Timor laran tomak. Naton ba nesedidade babain, ne’e ba kantor, sosial media tanba 50% konfirmadu ba rede sosial. Traffic depende ba kualidade tanba kualidade diak, ema hamosu sistema foun tan. Ne’ebe saida mak ita iha momentu ne’eba tanba ita nia nesesidade momentu ne’eba, mais se kualidade diak ema sei mosu ho buat oin-oin, hanesan Telcomcel iha T-Pay, ne’e uza internet, Mosan Telemor nian no taxi online sira.

Se ita dada ona fiber Optic no prepara 1 TB, ne’e 1000 MG, ne’e diak los. Bainhira velosidade diak sei hamosu nesesidade ne’ebe aumenta tan.

Neon Metin: Agora Lockdown entaun ema hotu halo serbisu hosi uma, estudante sira mos eskola hosi uma, ida ne’e signifika nia kebutuhan sae, apakah ita nia kemampuan atu hatan situasuan ne’e naton?

Deputadu Abel: Agora lae, tanba ita bandu ema labele halo exersisiu iha liur. Maioria ema hotu nia tempu iha uma, entaun nia presiza buat ruma atu hatan ba liur hanesan serbisu no eskola, asesu ba divertimentu no rede sosial ne’e aumenta. Ho situasaun hanesan ne’e tuir lolos Estadu tenke fornese kondisaun ne’ebe apropriadu para bele apoiu. Ita nia Lei obriga ema hela iha uma, ne’e, se ita obriga ema hela iha uma maibe ita la prepara kondisaun ne’ebe diak, ne’e hanesan ita hamosu fali problema foun, tanba ita nia kapasidade agora la to’o.

iha problema tolu mak ligasaun ba rai liur ne’e limitadu tanba telkomcel deit mak iha, tanba nia kompania Indonesia sira iha fiber optik iha tasi sorin ne’e entaun baratu liu, tanba sa kompania seluk la halo investimentu hanesan. Foin dadauk antes kazu internet illegal ne’e, kompania balun-balun halo tiha ona maibe tanba aparelu hotu uza frekuensia, no atu uza frekuensia tenke iha lisensa, agora barak mak la uza lisensa entaun problema.

Ida tan kada tower tanba em barak liu asesu hosi uma, entaun uza internet barak liu hosi telefone. Maibe kada tower telekomunikasaun mak ita hetan iha bairo-bairo ne’e mos iha limitasaun. Por ezemplu se buat ne’e ba ema 20,  labele ema nain 20 liu ba hotu nia ne’e todan liu, tanba nia mos iha kapasidade masimu ne’e iha (determinadu) entaun ida ne’e halo problema tan ba koneksaun.

Neon Metin: Ne’e ita atu dehan hasoru COVID-19 maibe kondisaun internet la preparadu?

Deputadu Abel: Agora dadauk ita iha programa subsidiu ba uma kain, ita la hatene uma kain hira iha Timor, dadus sira ne’e tuir lolos Ministeriu Estatal fasilmente bele halo. Agora mosu tan programa sesta baziku ba ema, maibe dadus ba ema mos laiha ne’e oinsa. Dadus ida iha agora ne’e mos dadus sensus 2015, sera que dadus 2015 naton para uza iha 2020 no 2021, ne’e labele, tanba ita koalia konaba ema, katak ema ne’ebe foin moris hodi kalan mos tenke tama.

Dadus sira tenke komesa hosi hospital sira, tanba ospital mak hatene ema moris hira, mate hira depois haruka dadus mai Estatal no bazea ba dadus hosi suku sira, se dadus la los ne’e defikulta ita atu kombate COVID-19 tanba dadus laiha.

Neon Metin: Entaun ita la preparadu ba hasoru COVID-19?

Deputadu Abel: La preparadu, tanba durante ne’e Ministeriu sira la hare buat nee importante. Derepente COVID tama mak foin ita hatene katak ita nia sistema ICT ba dezenvolviementu ne’e laiha. Realidade agora problema iha tiha ona mak ita duni tuir. Se ita iha dadus antes, ita mak kontrola. Ita labele antisipa tanba ita laiha dadus.

Neon Metin: Liga ho eskola labarik barak mak tenke eskola hosi uma, ida ne’e nesesita ema tenke iha instrumentu telekomunikasaun iha familia ka labarik sira atu uza? no ida seluk mak labarik sira nia guru sira iha kapasidade utiliza sasan sira ne’e ka lae?

Deputadu Abel: Impaktu ba area ne’ebe todan liu mak edukasaun. Hosi krizi COVID-19, tanba Sistema Edukasaun ne’e rasik la pronto deal ho situasaun eskola hosi uma, ita nia kondisaun ekonomia mos la pronto, no kondisaun sosial mos la pronto. Se nia iha instrumentu mos susar ba nia atu aprende tanba ema barak, hosi aspetu ekonomia familia barak laiha kondisaun. Boot liu impaktu hosi COVID-19 mak edukasaun tanba oan sira kuaze la asesu edukasaun, ida ne’e infelismente akontese iha nasaun hotu. Saida mak agora governu halo ne’e dentru de posibilidade hosi limitasaun hotu-hotu. Saida mak sira halo ne’e minim maibe posibilidade ne’e mak  sira bele halo iha situasaun agora dadauk ne’e.

Neon Metin: Solusan hodi responde ba limitasaun sira ne’e mak saida?

Deputadu Abel: Edukasaun sei sofre liu tanba ita laiha kondisaun. Eskola iha Timor ne’e kuaze rihun ida resin, hau hanoin oituan deit, la to’o 1% mak iha laboratorium. Se eskola dook oinsa mak nia bele ba asesu laboratoriu iha eskola. Maioria ita nia sosiadade la uza smart phone, iha Dili deit mak uza android, ne’e difikulta atu asesu ba saida mak ita hakarak. Tarde ona, ita labele halo esforsu boot iha parte edukasaun. Agora para atu rezolve ne’e impossible, dalan diak agora halo ne’e mak Ministeriu Edukasaun uza radio no televisaun, minim los ona, mais dentru de posibilidade ne’ebe sira bele halo. Mak ne’e deit ona, tanba imposivel ita fahe telefone no komputador, tanba professor barak mak sedauk hatene uza teknolojia, sistema edukasaun ho ninian kurikulum la prepara labarik sira para atu aprende liu hosi ICT, estudante nia kondisaun ekonomia mos la to’o iha ne’eba. Iha krize hanesan ne’e, lakon liu mak seitor edukasaun, hahu hosi primaria to’o universidade. Tanba hau uluk halo google for education, sistema furak, se UNTL uza ida uluk ohin bele lao nafatin tanba iha google class online hotu, introdus tiha ona maibe atu fo kreditu laptop ba estudante sira mak la konsege.

Neon Metin: Agora atu halo balansu ida ne’e oinsa, entre estudante ho professor sira ho kapasidade uza ICT hanesan agora dadauk ne’e halo oinsa?

Deputadu Abel: Impossible atu halo buat ruma, se internet nia kapasidade sae mos tidak mungkin lao diak, tanba sistema laiha. Ema hotu bele iha ona laptop no android, mais edukasaun ne’e kona ba sistema, laos ekipamentu. Entaun sistema ne’e tenke prepara kleur, ne’ebe agora dadauk se ita koalia konaba krizi nia impaktu, kompania sira ne’ebe faan masker no hand sanitizer ne’e hetan diak, mais vitima barak liu mak edukasaun, iha parte ita nian.

Agora dadauk eskola ne’ebe iha kapasidade halo online school ne’e mak international school sira tanba sira nia estudante limitadu, familia rata-rata iha kapasidade, ne’ebe sira nia eskola lao nafatin. Ida ne’e lakon ida ba ita, no edukasaun labele asesu ba elit deit, ne’e labele.

Neon Metin: Solusaun mak saida?

Deputadu Abel: Se ohin maki ta foin buka, ne’e nia solusaun laiha, tanba COVID-19, kapasidade menus, kondisaun ekonomia tun. Minimum liu ita bele halo mak hatoo materia hosi televisaun no radio. Ne’e mos laos familia hotu-hotu iha radio ka televisaun. Sei iha suku 70 resin mak laiha eletrisidade iha Timor ne’e, atu halo oinsa, ida minimu los ne’ebe halo ona mos sedauk naton atu responde. Bele dehan balun untung, balun rugi no impaktu boot liu mak ba edukasaun. Ita hotu la preparadu hanesan nasaun.

Tanba ita laiha kondisaun atu halo buat ruma, esforsu importante liu iha tempu agora mak PREPARA KONDISAUN BA OIN atu nune karik akontese tan pandemia iha tempu mai, ita la hakfodak ona tanba ita preparadu. Ba ida ne hau defende bebeik importansia atu kria fundu espesial ba dezenvolvimentu infraestrutura edukasaun primaria to’o universidade. Ho fundu ne, governu sei nafatin iha biban atu hadiak kondisaun eskola hanesan laboratorium, ligasaun internet, fasilidade desportu no seluk tan, maske akontese krise politik ka krise seluk hanesan Covid iha futuru.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here