Martinho Gusmao hakerek nia artikel ida iha nia website https://martinhogusmao-center.tl ho titlu In Memoriam Febriana Bana: Martin Heidegger Dehan “Sein Zum Tode” no iha artikel nia laran duun katak media online Neon Metin nudar Makelar Kasus Topu Honis nian. Hanesan babain, bainhira ema haree titlu Martinho Gusmao nia hakerek ema nia hanoin mosu kedas dehan ne’e karik ida hakerek kona ba filozofia ruma. Maibe lae, Martinho Gusmao iha habitu uza titlu ho liafuan bo’ot ka jargon oioin maibe la aprofunda iha textu laran, haksoit hosi Heidegger ba Makelar Kasus, depois ba fali lei kanonik sira. Hau nia hatan ba Martinho Gusmao nia hakerek sei la koalia ba buat hotu-hotu mak nia hakerek, maibe foka deit ba saida mak nia hatete kona ba Neon Metin.
Prinsipiu etika mak governa relasaun ema nian, tuir Biblia, Moises hetan hosi Maromak mak Maromak Nia Ukun Fuan 10. Iha Ukun Fuan da-8 nian hatete “Keta Duun Matak, Keta Bosok. Ukun fuan ne’e bandu atu koali lia falsu no fo sasin falsu. Hau la presija esplika ida ne’e ba Martinho Gusmao tan nia hatene ida ne’e ho diak tebes, maski la pratika.
Bainhira le klean artikel ne’e ba laran, no le saida mak Martinho subar iha textu nia laran, afinal hakerek ida ne’e ho intensaun atu kose tee ba ema seluk nia isin deit. Kose tee ne’e iha sintidu katak ema ne’ebe obrigatoriamente hetan kose ho tee ne’e sai foer, no ema ida kaer tee ne’e mos foer. Ida kaer tee ne’e nia liman no matan foer at liu fali, tan nia hatene hela tee ne’e iha ne’ebe, no nia ba foti nafatin. Tee ka foer ida, hosi foer sira seluk, ne’ebe Martinho Gusmao tau iha nia textu laran mak liafuan Markus ka Makelar Kasus. Bainhira Martinho Gusmao dehan Neon Metin nudar Makelar Kasus, ne’e aktu ida Duun Matak no Bosok. Laos deit Neon Metin, Martinho Gusmao akuza mos JU,S, Rede Feto, Procuradoria Oe-Cusse, Komisaun Dereitu Labarik, PNTL, Medico sira, ativista partidu ida-rua, ativista RENETIL no Conselho Imprensa nudar Makelar Kasus.
Hau labele reprezenta sira seluk maibe hau hakarak koalia deit kona ba Neon Metin. Martinho Gusmao nia koinesementu kona ba Neon Metin mukit tebes. Karik tanba iha Indonesia Martinho Gusmao ladun lee revista rezistensia nian sira tan ne’e nia ladun hatene revista Neon Metin. So par Martinho Gusmao hatene deit, media primeira RENETIL nian mak Neon Metin, ninia primeira edisaun sai iha 1988. Neon Metin signifika esperansa ka konfiansa iha dalen portuges ka harapan iha lian Indonezia. Neon Metin hakerek iha lian Portuges, la’os sirkula de’it iha Frente Klandestina ho Frente Armada, no iha Indonezia, maibe sirkula mos to’o rai boot sira hanesan Australia, Portugal, Brazil, Angola, Mosambike ho Estadus Unidus Amerika. Hodi uluk hodi wain nanis, Neon Metin sempre hamrik iha oin hodi fo esperansa. Neon Metin ida ikus, ho versaun online, la halai ses hosi nia nia istoria no valores sira mak RENETIL komunga.
Ho istoria pedasuk iha leten ne’e, atu hatete ba Martinho Gusmao katak Neon Metin nia luta hodi apoio vitima violasaun dereitus umanus laos foin mak Neon Metin halo. Ho istoria ne’e mos atu dehan katak Neon Metin laos Makelar Kasus. Makelar sira sempre hamrik iha klaran, entre konsumidor no bisnis nain. Neon Metin laos hamrik iha klaran, Neon Metin hamrik iha oin, iha vitima sira nia oin. Hanesan uluk hamrik iha povo maubere nia oin.
Keta Duun Matak Ema, Keta Bosok (1)
Esplikasaun Maromak nia ukun fuan da-8 ne’e mos koalia kona ba labele habelar no hatutan lia sala, lia falsu. Esplikasaun ba Maromak nia ukun da-8 ne’e mos hatete katak labele julga ema arbiru sein iha provas adequadu, labele koalia ema nia sala bainhira la iha razaun sira mak validu, no labele estraga ema seluk nia naran. Duun katak Neon Metin mak sai Makelar Kasus, no publika ida ne’e ba ema hotu hatene, la hatudu provas, ne’e pratika kalunia. Hahalok hanesan ne’e la merese mai hosi ema ida mak haklaken Maromak nia liafuan bebeik.
Bainhira Martinho Gusmao hatete Neon Metin (organizasaun ida hosi organizasaun sira seluk mak tama iha artikel Martinho Gusmao nian) nudar Makelar Kasus, Martinho Gusmao la halo opiniaun maibe hatudu liman ba ema seluk ka organizasaun seluk katak ema ka organizasaun ne’e halo tiha ona sala ne’ebe kontra lei. Moralmente ne’e la los, tuir doutrina kristaun nian no legalmente la los, tan duun matak deit la ho provas ruma.
Maibe hau iha serteza katak Martinho Gusmao la kumpriende saida mak nia hakerek rasik. Oinsa mak media ida bele sai makelar kasus? Liafuan ne’ebe Martinho Gusmao uza ne’e Indonesia nia lian tan. Makelar Kasus ne’e akontese dala barak iha Indonesia nia sistema justisa. Hau hakarak ajuda Martinho Gusmao atu kumprende uituan saida mak akontese iha Indonesia. Iha Indonesia Makelar Kasus akontese bainhira keisa hahu, iha prosesu investigasaun, iha prosesu prokurador publik nian, no iha prosesu tribunal. Makelar sira tama iha kada prosesu hodi buka osan liu hosi faan ema nia kazu. Saida mak Martinho Gusmao halo dadaun ne’e tau Neon Metin iha pozisaun ida faan kazu, sai calo ka Makelar Kasus. Martinho Gusmao iha evidensia saida hodi duun organizasaun no ema seluk nudar Makelar Kasus?
Ba kazu Topu Honis, saida mak Neon Metin halo ne’e publika kona ba faktus deit. Hanesan media sira seluk, Neon Metin nia publikasaun sira halo tuir politika redasaun Neon Metin nian no nia jornalista sira halo tuir kodigu deontolojiku jornalizmu nian. Se Neon Metin sai makelar kasus Neon Metin atu hamrik iha parte ne’ebe hosi “bisnis kasus” nian, se karik ida ne’e iha? Halo keisa dahuluk ba kazu Topu Honis laos Neon Metin mak halo, maibe vitima sira rasik mak keisa. Prosesu investigasaun Prokurador Jeral mak halo, depois lori ba prosesu tribunal. Iha prosesu sira ne’e hotu Neon Metin la halo papel buat ida, so halo deit mak publikasaun.
Se Martinho Gusmao sente iritadu tanba Neon Metin desidi hamrik ho vitima violasaun sexual sira, ne’e problema iha Martinho Gusmao nia kbi’it atu empatia ho ema ne’ebe mak vulneravel liu. Karik Martinho Gusmao bele iha razaun katak nia hatudu empatia ba Febriana Bana no kestiona tanba sa mak Neon Metin la empatia ho Febriana Bana. Loloos ne’e bainhira kazu Topu Honis hahu Martinho Gusmao tenke hola papel atu fo solidariedade uluk ba labarik sira, laos hili atu apoio uluk mak nia padre maluk. Hosi ida ne’e kedas bele haree katak Martinho Gusmao hili tiha ona hodi afilia ba poder, ba ema sira mak iha poder, ba sistema. Karik Martinho Gusmao iha razaun hodi dehan katak mais provas seidauk iha hodi dehan katak labarik sira ne’e vitima ka lae? Se karik iha hanoin ida ne’e mak iha Martinho Gusmao nia ulun mos dala uluk presija hamrik iha sira ne’ebe vulneravel liu, iha kazu ida ne’e mak labarik sira.
Keta Duun Matak Ema, Keta Bosok (2)
Iha Martinho Gusmao nia artikel ne’e nia foku mak Febriana Bana nia mate no Martinho Gusmao halo tiha ona konkluzaun katak Febriana Bana mate tanba visum. Klaim lia los ka halo verdade konklusiva katak labarik ne’e mate tan visum sei hakarak buka hatene kauza loloos ne’e laos kultura intelektual ida diak. Atu hatene ema ida mate tanba saida ne’e tenke hakat liu diagnostiku sientifiku ruma hodi buka hatene katak matebian mate tanba visum ka lae. Se karik diagnostiku ne’e iha Martinho hatene nia rezultadu saida? Oinsa mak ema ida estuda filozofia ka nia alunu barak bolu nia nudar filozofu ida haksoit kedas ba konkluzaun hodi nega tiha katak seidauk iha provas ruma mak hatudu ida ne’e. Mais ne’e laos buat foun iha Martinho Gusmao nia hakerek sira.
Iha notisia ne’ebe Neon Metin publika (10 Junho), Pradet, organizasaun ida ne’ebe orgaun estadu nian husu atu halo avaliasaun psikolojia ba labarik sira hatete katak “Visum Obrigatoriu” ne’e la los. Pradet esplika katak sira halo foti deit istoria akontesementu no sira halo ida ne’e ho konsentementu vitima nian. Maibe Martinho Gusmao kontinua uza liafuan visum obrigatoriu sein hakarak rekoinese katak tese ida ne’e Pradet rebate tiha ona.
Martinho Gusmao nudar ema ida mak iha koinesmentu uituan, no nia rekoinese ida ne’e iha nia artikel nia laran, loloos nia bele halo diferensa entre saida mak bele halo konkluzaun sientifika no saida mak lae. Bainhira ema ida mate, no iha diskonfia katak nia mate tan aktu violensia ruma, familia iha dereitu atu husu otopsi hodi hatene kauza loloos hosi nia mate, ka estadu mak kompetente bele husu halo otopsi hodi buka hatene kauza ida hosi mate ida ne’e. Bainhira la iha otopsia la iha ema ida mak bele hetan konkluzaun. Maibe oinsa mak Martinho Gusmao halo konkluzaun katak matebian mate tan visum no duun katak Neon Metin mos kontribui ba ida ne’e? Saida mak Martinho Gusmao halo, ida ne’e laos exersisiu intelektual ida diak tan nega faktus sira mak loloos tenki iha bainhira foti konkluzaun.
Hakerek ida ne’e halo hodi halo autodefeza ba hahalok duun matak no bosok ne’ebe Martinho Gusmao halo hasoru Neon Metin. Se karik Martinho Gusmao mak membru RENETIL ida duni, loloos ne’e nia hatene oinsa bele hetan klarifikasaun bainhira publika lia duun matak nia organizasaun rasik iha publik. Hein katak Martinho Gusmao bele esplika ho provas kona ba Makelar Kasus hodi ema hotu hetan klareza.
