Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Oxfam Timor-Leste hamutuk ho ONG La’o Hamutuk fasilita formasaun, konaba análiza Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2023 ba grupu produtivu, NGO lokál, grupu juventude, Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) no jornalista sira, ho objetivu atu hasa’e sira nia koñesimentu hodi halo monitorizasaun ka tau matan mos ba OJE, hodi influénsia governu investe ba setór produtivu, no setór importante seluk ne’ebé bele fo impaktu ba povu nia moris.
Abertura ba formasaun ne’e, Strategy and Engagement Lead Oxfam Timor-Leste, Adilson da Costa Junior hateten formasaun atu ne’e fasilita formandu sira hatene oinsá halo análiza ba OJE 2022, nune’e bele influénsia hikas governu atu tau atensaun ba seitor produtivu no seitor seluk hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasional.
“Oinsá governu tau matan no mos investe orsamentu ne’ebé boot liu tan ba seitor agrikultura nomos seitor produtivu seluk, tanba ne’e mak ita nia papel atu kontribui ba influénsia orsamentu estadu ne’e importante tebes. Formasaun ida ne’e sei foka ba prosesu sira liga ho orsamentu 2022 nian nomos oinsá ita aprende prosesu ida ne’e para influénsia OJE 2023,” dehan Adilson ba partisipante sira iha formasaun ne’ebé hala’o iha Office Oxfam Hudi Laran, tersa-feira, 12/04.
Nia hatutan formasaun ida ne’e importante tebes, oinsá atu formula ita nia-an, hodi tau matan mos ba OJE, saída mak ita hakarak governu tenke halo, liu-liu Ministériu relevante sira hanesan Ministériu Agrikultura, Sekretária Estadu Juventude no Desportu no mos Sekretária Estadu Kooperativa, tanba ministériu hirak ne’e mak sai alvu ba Oxfam nia Rede Koligasaun ne’ebé sempre halo kampaña ba.
“Entaun ne’e parte ida oinsá haforsa ita ni-nia servisu. Uza dadus no informasaun sira ne’ebé mak kolega La’o Hamutuk sira halo análiza, halo peskiza hodi kontinua halo servisu advokasia.” Nia espera parsipante sira sei aprende lisaun foun ruma hosi formasaun ne’e no bele aplika hodi fo influénsia ba governu ba programa sira ne’ebé sei aprova liu hosi OJE.
Iha parte sorin fasilitadora no peskizadora La’o Hamutuk, Marta da Silva hato’o presiza entidade hotu nia monitorizasaun ka ko’alia maka’as ba orsamentu estadu ne’ebé aprova maibé seidauk iha benefísiu ba povu, nune’e governu tau atensaun ne’ebé sériu.
“Entaun governu komesa ta’uk ona, atu halo implementausaun tenki bazeia ba planu, tenki bazeia ba buat sira ne’ebé ita konsidera. Se dala barak ita hotu la tau matan, sira (governu) halo tuir sira nia hakarak de’it. Orsamentu balu to’o buliaun maibé rezultadu la iha mudansa ba povu nia moris, entaun ne’e challenge ida ba ita hotu ativu tau matan ba orsamentu estadu nian, osan povu nian ita hotu iha direitu atu tau matan,” dehan peskizadora La’o Hamutuk.
Iha fatin hanesan partisipante Alumni Parlamentu Foinsa’e, Deviana Vila Nova Vegas Sarmento hato’o, hanesan joven ida sente kontente no orgullu, tanba bele hola parte mos iha formasaun hanesan ne’e, ne’ebé bele hasa’e nia koñesimentu konabá lala’ok OJE nian durante ne’e.
“Ho idade sira hanesan ne’e ita aprende ona lala’ok ka asuntu ruma ne’ebé mosu iha ita nia nasaun, liu-liu foka liu ba orsamentu jeral estadu, tulun tebes hau atu bele aprende di’ak liu tan prosesu ne’ebé la’o hela iha ita nia estadu,” espresa Deviana.
Partisipante APFTL ne’e hatutan, liuhusi formasaun ne’e nia aprende konabá OJE ho nia funsaun, enkuadramentu legal OJE nian nomos diferensa iha aumentu ba lei balu, inklui halo prátika hodi diskuti no análiza ba livru OJE nian, dehan Deviana.
Partisipa formasaun ne’e hosi grupu koligasaun agrikultura HATAJO, EAMO, TILOFE, Kios Matenek, APFTL, CGT, ADTL, AJTL, ONG FONGTIL, MDI, Rádiu Komunidade Maubisse no Média Neon Metin.
Programa ne’e realizu liuhusi projetu HADALAN, ne’ebe hetan apoiu finanseriu husi governu Australia










