Reportajen Santina Lucia da Costa
Komunidade sira iha Suku Kairui Postu Administrativu Lalelia, Munisipiu Manatutu ho esperansa ba kandidatu Prezidente Republika na’in rua ne’ebé mak kompete iha kampaña segundu volta, karik ida mak eleitu ba Prezidente Republika ba Periodu 2022-2027 Tenki influensia Governu hodi hadia Irrigasaun ba natar, Estrada, Bee-Moos no ema kbiit-la’ek sira.
Ba jornalista Neon Metin, Komunidade Maria Sebastiana da Costa, idade 49, husi aldeia Wai-Nunu, Suku Kairui ho esperansa ba kandidatu Prezidente Republika na’in rua ida ne’ebé mak eleitu, tenki tau matan ba povu no haree povu nia susar no terus iha area rurais liuliu oinsa atu asesu ba estrada, Bee-Moos.
“Kandidatu Prezidente Republika na’in rua ida ne’ebé mak eleitu, ukun povu timor, hau hakarak tau matan mai ami povu, haree povu nia susar no terus, Prezidente Republika tenki koalia ho governu hodi tau matan ba ami nia natar, Estrada no Bee-moos.” Esperansa, Komunidade, Maria Sebastiana da Costa iha Suku Kairui, foin lalais ne’e.
Maria Sebastiana akresenta komunidade Suku Kairui, Bee-moos laiha, dezastre naturais barak, tanba impaktu husi loron 4 Abril 2021, natar sira aat hotu, Hare la aproveita, agora dadaun natar la halo, husik abandona de’it tanba natar sira aat hotu.
“Ami nia natar aat ami ba halo fali ema seluk nia natar iha vemasse, Laleia, no ami mós halo toos hodi uda netik buat ruma hodi han.” Dehan Maria Sebastiana.
Komunidade ne’e realsa tan katak, Bee-moos laiha, ba kuru bee iha mota, no la kleur tan labele uza tanba mota komesa ba sobu ona. Ami ba kuru mais no menus la’o kilo 10 mak to’o iha bee matan, ba lalin de’it, feto no mane ba tutur no leba.
Iha Fatin Hanesan, Komunidade, Francisco Rosario da Silva, husi aldeia Rai-Bu, Suku Kairui, ho Esperansa katak, Kandidatu Prezidente Republika na’in rua ida mak eleitu koalia ho Governu tau orsamentu iha setór agrikultura, no hadia irrigasaun hodi nune’e povu bele moris ho Agrikultura.
“Iha ami nia aldeia ami infrenta ami nia natar bee lori tanba impaktu husi loron 4 Abril 2021, Natar sira bee sobu no irigasaun bee sobu, ami agora la halo natar, ami nia knua liurai monu ne’e dalan laiha, komunidade sira iha ne’eba la asesu estrada no eletrisidade. Bainhira udan boot mota tun ami labele mai villa. Durante ne’e governu ida seidauk to’o iha ne’eba.” Hateten, Komunidade, Francisco Rosario da Silva.
Francisco Rosario da Silva husu ba Kandidatu Prezidente Republika na’in rua ne’e ida mak sa’e ba Prezidente Republika, presija tau matan ba komunidade sira ne’ebé la asesu estrada, eletrisidade no Irrigasaun sira ne’ebé mota sobu tenki tau atensaun.
Iha Sorin seluk, Komunidade Maria Cesaltina de Fatima Viegas, idade 45, husi Aldeia Hatu-Karau, Suku Kairui ho Esperansa ba Prezidente Republika foun, sa’e ba ukun ne’e tau matan ba povu, loke kampu serbisu ba joventude sira iha aldeia no suku, para joven sira kontenti netik hodi nune’e labele akontese hanesan violensia no problema sira seluk.
“Ukun nain sira ukun ho didi’ak loke buat barak iha aldeia no suku, kria kampu serbisu ba komunidade no juventude sira para sira senti kontenti. Labele haree de’it ema riku sira hodi haree nia-oan ba eskola maibé presija haree mós povu kbiit la’ek sira nia-oan hodi asesu ba edukasaun.” Hateten, komunidade Maria Cesaltina de Fatima Viegas.
Maria Cesaltina, akresenta, Preokupasaun ne’ebé povu iha area rurais infrenta mak hanesan Estrada, Bee-moos laiha, tinan barak ba kuru de’it iha mota, natar sira abandona hela tanba impaktu husi loron 4 Abril 2021.
“Tempu bailoron ami lori ami nia produtu lokál ba villa maibé tempu udan araska uituan tanba estrada aat.” dehan Maria Cesaltina.
Entretantu, Komunidade, Cosme Urbano Pedro Soares, Husi Aldeia Watu-Sili, Suku Kairui, ho esperansa ba Prezidente Republika foun katak, Sese mak sai Prezidente Republika no Primeriu Ministru tenki sira tur hamutuk hodi debate povu nia moris, sé sira keta-ketak hanesan ne’e povu nafatin terus hanesan ne’e. Tenki tau matan ba irrigasaun aat, estrada aat.
“Hau husu ba sé mak sai ulun boot karik pelu menus tur hamutuk para rezolve ami povu ki’ik nia lian, labele sai de’it lideransa politiku ba koalia politika fahe malu, sese de’it mak manan ita nia Prezidente hotu, maibé tenki responsabilidade ba povu.” Esperansa, Komunidade, Cosme Urbano Pedro Soares.
Cosme Urbano, hatutan, tenki fó atensaun ba povu nia moris duké ba sira nia interese ida-idak nian, povu nia moris tenki importante. Husi Povu mak sira sa’e ba Prezidente Republika no Primeiru Ministru maibé ba mak ukun ba interese de’it ne’e povu mak nafatin terus.
Cosme, afirma, Ita ukun-an tinan 20 ona, maibé povu kbiit la’ek sira nia uma aat nafatin, ema ne’ebé hanesan veteranus hetan osan hadia nia uma, maibé sira ne’ebé mak kbiit la’ek husu ba sé, husu ba estadu ne’e responsabilidade sira nian.
Nia realsa tan Kona-ba problema agrikultura durante ne’e irigasaun aat, bee iha maibé boot sira hanesan Ministeriu Agrikultura no peskas (MAP) ne’e tenki hadia irigasaun hodi nune’e povu bele halo natar, ne’e povu nia moris mak hanesan ne’e ona.
Komunidade Agustinha de Sousa Boavida, Husi Aldeia Watu-Sili, Suku Kairui ho esperansa ba Kandidatu Prezidente Republika na’in rua ida mak eleitu, keta haluha tau matan mai povu kairui, hadia estrada, bee-moos laiha, eletrisidade povu balun seidauk asesu, tau matan ba kbiit-la’ek iha Kairui.
“Ukun nain sira labele atende de’it sira nia-an maibé tenki preokupa mós mai ami povu tanba ami povu nia terus no susar barak liu, ne’ebé lider sira iha leten ne’eba tau netik mai ami povu iha Kairui. Tenki tur hamutuk hodi atende ami povu nia moris.” hateten, Agustinha de Sousa Boavida.
Nia rekomenda ba Governu, kada tinan sempre aprova hela de’it orsamentu Jeral Estadu (OJE), maibé osan sira aprova ne’e ba hotu ne’ebé, Husu ba Prezidente Republika foun tenki koalia ho governu aprova orsamentu ne’e atu hadia povu nia moris liuliu hadia, Estrada, Bee-Moos, ema kbiit-la’ek, Irrigasaun tenki investe orsamentu iha agrikultura tanba povu iha area ruras moris ho agrikultura, agrikultura importante tebes ba suku kairui.
