Home Feature Moris Ho Defisiénsia Halo Vulneravel Liutan, Moris Kiak no Hela Iha Area...

Moris Ho Defisiénsia Halo Vulneravel Liutan, Moris Kiak no Hela Iha Area Remotas

750
0
João Perreira moris ho defisiensia fiziku. [Foto: Adroaldo | 10.01.2022]

Uma taka baluk be ki’ik ne’ebé nia kakuluk taka de’it ho au-baluk, didin ho au, la iha kuartu, la iha sala, nein varanda, dapur mos iha de’it uma laran ne’ebé luan, no dook hosi vila ho distánsia viajen la’o ain kuaze oras tolu nia laran foin to’o iha uma ne’e, uma ne’e lokaliza iha knua ida naran ‘Lekitur’ iha Suku Orlalan, Postu Administrativu Laclubar, Munisípiu Manatuto, iha knua nee la asesu ba ahi no estrada.

Iha knua ne’e mak João Perreira ho kondisaun defisiente fíziku, hamutuk ho nia fen-kaben ho nia oan na’in 8, inklui nia banin mane. João nia oan boot ho idade 23, no ki’ik liu tinan tolu. Moris hanesan to’os nain, no kua tua hodi ba faan, nune bele hatán nesesidade uma laran nian

Wainhira grupu solidariedade Laclubar oan vizita João iha nia hela fatin, hodi lori netik apoiu umanitáriu nesesidade bázika hanesan fos, mina, mie instant, deterjen inklui material ijiéniku nian. Ho matan haree rasik kondisaun Jõao ho nia família moris susar tebes, liu-liu konabá han-hemu tanba serbisu hotu fen mak halo ho nia oan, hodi sustenta de’it sira nia moris loro-loron nian.

kondisaun uma Joao nian. [Foto: Adroaldo | 10.01.2022]

“Hanesan hola fos ne’e, ha’u nia oan ki’ik ida la hatene tinan hira, nia mak ko’a tua hodi mai fo ba nia ama te’in hodi hola netik fos ba ami han, ne’e ha’u nia oan ki’ik ne’e mak fo han fali ha’u. Sasan labarik sira ho sira nia ama mak hola, konta sira fo han ha’u hanesan fahi,” hatete João ho matan been nakonu.

“Ha’u nia kaben mak ko’a tua, nia te’in, hotu nia tutur hodi ba sosa fos iha kampo (aldeia Le’i) hodi mai fo han fali ami,” João konfesa konabá nia kaben leba tua hodi ba fa’an no sosa hahan, ne’ebé la’o durante oras tolu nia laran.

Tua sabu ne’ebé sira fa’an ho folin masa ida $10 sekarik sira mak buka ema atu hola, maibé karik ema mak buka atu sosa, ne’e ho folin $15 kada masa 5 litru. Durante loron 10 nia laran mak João nia fen ho oan foin fa’an tua sabu, hodi sosa nesisdade bázika ba sira, tanba nia kaben oan mak ko’a tua no te’in, tanba ne’e presiza tempu foin bele produz tua ho kuantidade barak. Bai-bain sira lori entre litru 20 to’o 30 mak fa’an ho kuda ka leba de’it.

Antes ne’e João halo serbisu hanesan bai-bain, ko’a tua hodi ba fa’an, halo to’os hodi sustenta nia família nia moris, maibé tanba ho dezastre nia monu hosi ai hodi aleija nia kelen, nia labele sustenta tan nia famiília, “tinan 12, 15 ona, ha’u hanesan ne’e de’it mak ne’e,” João hatete ho triste ba Neon Metin, Sábadu, 08/01.

João hatete hafoin nia hetan aleija nia hanorin nia fen oinsá atu ko’a tua. Nune’e mos nia oan mane ajuda ko’a mos tua hamutuk ho nia inan atu bele hetan netik osan.

“Depois nia koko tua, ba tá au hodi hodi tara iha tua tutun, tau ai-kulit halo moruk, hotu nia ta’es hodi mai te’in,” João konta nia fen-kaben ne’ebé nia hanorin ko’a tua.

Joao tur hela iha uma laran. [Foto: Adroaldo | 10.01.2022]

Defisiente fíziku ne’e hatete uluk sira hela vila hanesan bai-bain, maibé hafoin hetan monu hodi ba konsulta, nia sente moras no hahú difisil ba nia ho nia família, tanba ne’e nia rian haruka sira ba hela iha knua to’os atu bele moris iha ne’eba.

“Uluk ha’u nia ain sei di’ak ami hela iha kraik ne’ebá, agora ha’u nia rian haree ba ha’u aleijadu aat, ne’ebé nia mai ho ha’u no nia dehan eh sé mak sei fo han o nia oan, la’o ne-neik netik ba fila-fali knua (Lekitur), keta iha tua badak ruma karik o nia fen ho oan mak ko’a, ne’e mak ami mai iha ne’e tinan haat ona, selae ami iha vila, iha uma aat oan ida iha ne’ebá (Hela iha Fatulurik iha estrada boot diresaun ba Natarbora),” Nia hatete ho oin be hafalun ho triste.

Konabá oan na’in ualu sira nia eskola, difisiente João hatete hafoin nia sai aleijadu labele ona buka moris atu fo han oan sira, sá tan haruka sira ba eskola, tanba oras ne’e da-dauk nia fen-kaben ho oan sira mak buka fo han nia, sira moris buka han hemu de’it, sei la halo tan buat seluk ona.

Uluk nia oan na’in rua konsege eskola maibé tanba nia hetan aleija, sira na’in rua para ona eskola no sira seluk mos la eskola nein atu haree de’it eskola mos la lae.

“Sira na’in rua mak ba ne’e ida klase 5, ida klase 3, tanba ha’u la’o labele hodi buka atu tanggun sira, ne’ebé ida klase 3 ohin dehan ko’a tua ne’e, nia dehan, eh ha’u mos sai ona eskola, ko’a tua hodi fo han apa ona. Se lae sira na’in rua eskola boot ona, maibé sira sai hotu hosi eskola, tanba ha’u mampu la iha ona,” João hato’o situasaun moris nia oan nian konabá sira nia eskola ho laran triste tebes.

“Nia halo ba halo mai, se nia tau tua ba kdoran (au hodi tau tua atu te’in) rua mak nia kasu (hasai) labele, nia uza tali hodi hasai, ha’u nia oan dehan, sé ha’u la ko’a tua apa mate ona,” João konta tuir nia oan nia istória oinsá nia oan mane ne’ebé sai iha klase 3 hodi troka nia ko’a fali tua.

Nia hatutan katak nia la iha ona kbiit atu bele sosa material eskola nian inklui selu nia oan sira mak sei ki’ik atu bele ba eskola tanba nia kondisaun saúde la permite hanesan uluk nia sei di’ak.

“Farda sira nian mos ha’u lori buat ruma hodi hola, kadernu, lapizeira sei lori buat ruma hodi hola, ita mane ita nia ain di’ak hodi buka osan ne’e di’ak, ita ba ita nia maluk ida dehan, o fo ha’u debe lai, ha’u iha susar ida, ne’e tanba ita garantia ko’a tua hun lima ka neen ne’ebé been, ita te’in loro-loron ne’e ita debe ema nia osan ne’e sira fo ona, ida ne’e ita nia laran metin dudu ita nia oan ba eskola, tanba ha’u iha kotuk mak dudu o ne’e, maibé la iha,” Nia hato’o ho la iha esperansa ba nia oan sira mak sei ki’ik hela.

Joao hamutuk ho nia oan sira, fen ho banin mane iha toos laran. [Foto: Adroaldo | 10.01.2022]

João konta atividade sira mak durante ne’e sira halo katak uma ne’ebé sira hela da-dauk bá ne’e nia oan sira mak halo, “au-baluk sira hodi taka uma ne’e nia (João nia oan boot) alin sira ho fali nia feton sira mak halo.” Nia hatutan konabá to’os nia só hamos de’it batar du’ut ne’ebé besik uma hun, “sira kuda hotu ona batar, ha’u haree ba moris ona mak ha’u lori fali ai-tonka ba hamoos,” iha hadak leten be nahe ho biti nia konta ba Neon Mein sira nia situasaun moris.

Konabá apoiu kbiit laek ka difisiente nian to’o ora ne’e João seidauk simu nein apoiu ruma desde nia moras grave nu’udar elijadu ida, maibé nia naran hatama kleur oan to’o agora seidauk rona no hetan informasaun atu simu apoiu ruma, “la iha, ha’u nia rian delegadu mak ne’e, ha’u la hetan buat ida”, João hatete.

Entretantu konabá rejistu ba apoiu aleijadu ka kbiit laek nian, delegadu Aldeia Orlalan Andre Soares hatete hatama ona naran ba parte kompetente sira maibé la hetan informasaun ruma to’o agora, “hatama dala hitu, dala ualu ona, komesa iha 2016 to’o agora (2022) ne’e, foin da-dauk sira hosi sosial mai rejistu fila-fali sira ne’ebé kbiit laek, aleijadu sira ne’e, maibé to’o agora la iha,” hatete delegadu Aldeia Olalan.

João husu boot atu nia bele hetan apoiu ruma atu bele harii nia uma besik vila ka iha estrada atu nune’e sira bele asesu ba fasilidade públiku sira hanesan klínika, eskola no merkadu ho lalais no fasil, tanba da-dauk ne’e sira hela iha sira nia knua ho distánsia ne’ebé dook, tanba kbiit la iha atu bele buka moris no halo uma iha fatin ne’ebé sira sente la konfortável, maibé karik kria kondisaun sira prontu atu muda hela fatin.

Ukun na’in sira promete buat oi-oin iha tempu kampaña, atu hadi’a estrada, loke eskola ka kria kampu traballu, haree ema kbiit laek sira, maibé to’o oras ne’e ema kbiit laek ida ne’ebé presiza duni tulun, maibé realidade durante sira nia ikun ema kbiit laek sira nafatin sai vulneravel hosi sira nia promete sira, oinsá mak kbiit laek sira bele hetan moris ho dignu?

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here