Home Feature Idea Kriativu Hakiak Karau Iha Ainaru-Hatudu, Juvinal Konsege Fó Serbisu Ba Ema...

Idea Kriativu Hakiak Karau Iha Ainaru-Hatudu, Juvinal Konsege Fó Serbisu Ba Ema na’in 37

972
0
Juvinal da Costa nain ba grupu Haburas Foho-Ailiku. [foto: Santy | 13.05.2022]

Reportajen Santina Lucia da Costa

“Serbisu agrikultura, pekuaria ka haki’ak karau ne’e todan, maibé ne’e la’os bareira, tanba sé iha vontade hakarak duni serbisu ho fuan ho laran, mak loron ida sei hetan susesu. Rendimentu uituan mak sira hetan konsege reduz ona despeza uma laran, selu labarik sira nia eskola”. Juvinal

Agrikultura nu’udar setór produtivu iha Timor-Leste, mais menus 80 % populasaun iha Timor-Leste depende ba agrikultura tuir sensus 2015 no relatóriu husi Oxfam iha Timor-Leste. Nune’e Timor-Leste tama kategoria nasaun agrikultura, maske nune’e rendimentu estadu nian maioria sedauk mai husi setór agrikultura, no sei depende liu ba fundu petrolíferu.

Ne’e kontinua sai perguntas tanba sa to’o ohin loron governu sedauk dezenvolve diak liu, hodi tau prioridade makaas iha setór produtivu sira? hodi halakon dependénsia ba fundu petrolíferu  

Liuhusi atividade Media Tour ne’ebe organiza husi Oxfam iha Timor-Leste serbisu ho Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), jornalista Neon Metin hasoru malu ho joven millennial ho nia abilidade no kriativu, kontribui nia-an iha setór agrikultura, maske hasoru dezafiu oioin, maibé ne’e la hamate nia espíritu atu kontinua nu’udar hala’o atividade haki’ak karau no kuda modo.

Joven ne’e mak, Juvinal da Costa, idade 39 husi aldeia Ainaro-Quic, Suku Foho-Ailiku, Postu-Administrativu Hatu-Udu, Munisipiu Ainaro, Nia mak oan dahuluk, Alin mane 4 feto 2. Nivel Edukasaun, remata Sekundária iha tinan 2003. No la kontinua ba Universidade tanba ekonomia la sufisiente. Inan-Aman moris nu’udar vida agrikultór.

Grupu Haburas nia karau. [foto: Santy | 14.05.2022]

Maské idade joven Juvinal ho nivel edukasaun Sekundaria de’it, maibé nia konsege halibur joven, katuas-ferik sira hodi serbisu hamutuk ho nia, kria grupu ho naran Haburas Foho-Ailiku, ne’ebé harii iha tinan 2019, to’o ohin loron. Tau grupu naran Foho-Ailiku tanba area ida suku Foho-Ailiku ne’e mak atu haburas suku ne’e.

Inisiativa ne’ebé Juvinal iha hakarak haki’ak karau, tanba haree ba vida agrikultór no ekonomia ne’ebé ladún sufisiente ba família ho kolega sira hotu. Tan ne’e nia deside nia-an hala’o atividade agrikultura no haki’ak karau.

“Ami nia grupu ida ne’e,  dahuluk iha tinan 2006, halibur joven sira tau osan hamutuk kada ema ida $15.00 hodi hadia ema kbiit-laek sira nia uma, konsege halo uma lima. depois kontinua Ami fiar malu hodi harii grupu ne’e ho naran habokur Karau, harii grupu ne’e atu nune’e sustenta ami nia ekonomia uma laran nian.”  Hateten Juvinal ba Neon Metin, iha Suku, Foho-Ailiku, Hatu-Udo, Ainaro, loron, Kuarta-Feira, 11/5.

Ho inspirasaun ida ne’e Juvinal hahú inisia nia grupu hamutuk 37 pessoas, hala’o atividade Haki’ak Karau iha Hatu-Udo. Membru 37 pessoas ne’e fahe ba kada ema ida petak-petak para aleinde kuda aihan, sira mós bele kuda, Batar, fehuk, Aifarina hodi sustenta sira nia moris.

Moris ekonomia iha area rural, ne’ebe fo susar ba ema barak atu hetan rendimentu ka dollar 1, fanun Juvinal nia neon, hodi halo buat netik, ne’ebe belefo benefísiu ba nia uma laran, ba nia bainhira tur no hanoin deit, maibe la halo asaun, buat ida sei la mosu monu tun husi lalehan, Nune asaun importante atu hetan nia impaktu.

Idea briliante husi Juvinal hodi hakiak karau, mehi ne’ebe sai realidade, ba Neon Metin nia haktuir prosesu harii grupu ne’e tanba nesesidade ekonomia familia, tinan barak familia sira sai vitima, susar uituan ba ekonomia, nune’e halibur joven, katuas-ferik sira kria grupu ida atu haree ba area  produtividade hanesan ortikultura, Pekuaria ka haki’ak karau, atu nune’e hetan netik rendimentu ruma ba familia.

“Grupu ne’ebé hau lidera, familia sira la hola parte iha funsionariu, mesak mai husi familia agrikultór de’it. tanba ne’e mak hau hakarak harii grupu ne’e atu dezenvolve setór agrikultura ne’ebé mak iha tiha ona.” dehan, Juvinal.

Susesu sira ne’e eziste tan Juvinal haree hetan potensial no rede sosial sira mak familia Juvinal nia iha tiha ona. Ho hanoin katak, saida mak nia halo sei fó kbiit ba nia kolega sira. Grupu Haburas Foho-Ailiku hahú ho atividade halo uma ba ema kbiit-laek sira, hafoin aumenta kuda modo, no haki’ak karau.

Sira hahú atividade ne’e ho modal ema ida karau ida, momentu ne’e ema na’in 12 mak karau iha, seluk karau laiha sira serbisu de’it, durante fulan neen fó han karau, depois fa’an ba folin $ 6000 sei fahe ba rua, karau na’in hela ho $300 no $ 300 ba investe iha grupu.

La fasil harii grupu kooperativa ho modal ne’ebe kiik husi kada ema, presiza hasoru laloron boot no sakrifika buat balun, bainhira hakarak atinji mehi boot hodi hetan lukru nebe bele responde ba grupu nia hakarak, nune’e sira deside hodi halo kréditu iha banku BNCTL, ho orsamentu $18.000, hofunan $2000 atu bele sustenta grupu ne’e.

grupu sira fo han karau. [Foto: Santy | 13.05.2022]

Karau iha 12 ho kustu basiku $5000, sira buka meius hodi halo proposta ba Ministeriu Komersiu Asuntuk Ekonomia (MAKE), konsege hetan apoiu $6000, nune’e kusu sae ona ba $11.500. husu fundu ne’ebe sira iha, durante tinan ida nia laran, konsege fahe $4000 ba nia membru sira, no kontinua halao sira atividade ho fundu $7000, no iha tinan ida nia laran sira konsege faan karau besik 60

Nia dehan NGO Redi Karau ba Moris Diak, fo apoiu fini ai-hn karau nian, sira kuda Lantoro no halo karau luhan hodi kesi iha laran, no konsege kuda iha to’os laran ho 12 hekaters

“Ami nia atividade ne’e só gastu de’it ba sosa sementi, no mós gastu ba kareta tula sasan, tanba ami nia atividade ne’e ami uza de’it meterial lokál, tali-tahan, ai, ne’ebé mak ami iha rasik, ami nia gastu halo karau luhan ne’e la to’o $1000 dollar.” konfesa, Juvinal.

Juvinal dehan Karau sira ne’e dalaruma  mak lori ba fa’an no dalaruma mós sira husi Metinaru Furak, Tailo Bebonuk sira mai rasik, Fa’an karau ne’e depende ba ninia todan no isin, sé  karau ne’e nia todan no isin 300 kilo, entaun hetan $ 810 dollar.

Joven ne’e, Aleinde serbisu haki’ak karau, nia mós halo serbisu seluk hanesan emprezáriu, no halo toos motiva maluk joven sira halo toos kuda modo.

Juvinal realsa, iha tan ona planu, habokur karau, karau luhan hektares ida atu planu ba produsaun, tanba haree ba mai iha area sira nian ne’e foin mak hahu tinan ida, maibé karau aman buka araska ona, entaun se tinan tolu ba leten buka karau aman la hetan ona, se ita la prepara agora.

Juvinal subliña serbisu iha setór agrikultura, pekuaria ka haki’ak karau mak laiha dezafiu ne’e labele avansa, tanba serbisu ne’e presija pasiénsia ho vontade.

Nia rekoñese serbisu agrikultura, pekuaria ka haki’ak karau ne’e todan, maibé ba Juvinal ne’e la’os bareira, tanba nia hanoin katak, sé iha vontade hakarak duni serbisu ho fuan ho laran, mak loron ida sei hetan susesu. Juvinal ho nia kolega sira seidauk la’o dook maibé susesu iha sira oin ona, no sira brani kontinua foti risku. Rendimentu uituan mak sira hetan konsege reduz ona despeza uma laran, selu labarik sira nia eskola.

“Ba hau serbisu bele todan, mais ita nia mekanizmu serbisu mak Kuno (Ketingalan) tenki todan duni. Mais agora ne’e modernu uza traktór, rega de’it, du’ut mos la hamoos ona, entaun husu ba maluk sira mai hamutuk promove vida agrikultura hodi ba futuru. Tanba agrikultura importante tebes ba ita nia moris.” Hateten, Juvinal.

Maske nune’e, Juvinal senti orgullu halao atividade ne’e, tanba hanesan joven ida motiva joven sira seluk no katuas sira oinsa atu buka osan, katuas no autoridade sira mos kontenti ho atividade ida ne’e. Kontinua nafatin atividade ne’e sai boot liu tan iha futuru.

Juvinal nia mehi, ba futuru hakarak  sai kompañia ne’ebé boot atu nune’e membru sira ne’ebé serbisu iha laran ne’e bele maiória ho salariu no mós bele uza atribuitu farda hala’o atividade serbisu.

Nia mós husu ba  joven sira seluk, ita moris joven ne’e labele tara-an liu ba estadu, di’ak liu kria rasik serbisu ba ita nia-an, tanba agora moris ho agrikultór ne’e baibain ema dehan, foer, serbisu ne’ebe todan. No agrikultura ne’e importante tebes ba moris.

Reportajen ne’e realiza liuhusi Programa media Tour ne’e realiza husi OXFAM Timor-Leste serbisu hamutuk ho Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), no hetan finanseiru husi Governu Australia liuhusi projetu Governasaun ba Dezenvolvimentu (GfD).

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here