Home Feature Moris Nu’udar To’os na’in, Domingos Hari Grupu Ortikultura Ho $250, Ohin Loron...

Moris Nu’udar To’os na’in, Domingos Hari Grupu Ortikultura Ho $250, Ohin Loron Rendimentu $2600

1533
0
Koordenadór Grupu Ai-Maten, Domingos da Costa Neves. [Foto: Santy | 02.06.2022]

Reportajen Santina Lucia da Costa

La fasil atu hatutan moris bainhira moris kiak no mukit, sa tan atu kontinua estudu ne’ebe iha nivel aas. Kondisaun ne’e la fasil oinsá atu determina, oinsá bele sobrevive hodi bele sustenta moris.

Situasaun hirak ne’e sei akontese ba maluk balun ne’ebe hela iha area rural, espasu ne’ebe klot, susar atu hetan dollar ida, maibe laos katak susar la iha rohan, sei iha dalan oinsá atu hamenus susar ne’e.

Liuhusi media tour ne’ebe organiza husi Oxfam iha Timor-Leste serbisu hamutuk ho media Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), ekipa jornalista sira hasoru malu to’os nain Domingos da Costa, ne’ebe hasoru difikuldade oin-oin iha moris.

Kondisaun ne’ebe Domingos hasoru, tanba moris iha kiak nia laran, nia deside hapara nia eskola bainhira nia sei tur klase 1 iha Pre-Sekundaria klasse 1,  no deside sai to’o nain, tanba dalan ne’e deit mak bele tulun nia sai husi susar ne’ebe nia hasoru, hodi sustenta nia moris uma laran nian.

Domingos da Costa Neves idade 41, husi Bikala, suku Foho-Ailiku, Postu-Administrativu Hatu-Udo, Munisipiu Ainaro, Nivel edukasaun, to’o de’it SMP klasse 1, hakotu eskola tanba problema ekonomia inan-aman kbiit la to’o, hafoin para eskola, kontinua halo to’os, hodi selu nia-oan sira nia eskola.

Domingos forma ona familia, iha oan na’in 5,  kompostu husi feto 3 mane 2. Feto primeiru agora eskola iha Universidade, finanseiru selu oan nia eskola depende de’it ba atividade agrikultura, laiha tan serbisu seluk.

Ho inisiativa rasik hamutuk ho nia kolega joven Juvinal da Costa fó hanoin malu, kria serbisu ba an rasik no nakloke ba ema hotu atu  dezenvolve-an  liuhusi vida agrikultór hanesan, halo toos, kuda modo.

Domingos dehan, labele husu ba governu saida mak ita hakarak , maibé husu ba ita nia-an-rasik, saida mak ita bele halo hodi kontribui ba governu.

“Hahú forma grupu ne’e, inisiativa husi kolega Juvinal ho hau, ami fó hanoin malu mak harii grupu ne’e. Tanba de’it nesesidade lor-loron, sé ita la halo hanesan ne’e, hein de’it ba estadu ne’e ladi’ak, entaun iha hanoin ida, harii grupu ida ne’e hodi sustenta moris.”  Hateten, Koordenadór Grupu Ai-Maten, Domingos da Costa Neves ba Neon Metin, iha Aldeia Ainaro-Quic, Hatu-Udo, Ainaro, loron Kuarta-Feira, 11/5.

Domingos ho nia kolega sira hahu  harii grupu Ai-Maten , tau naran Ai-Maten, tanba iha fatin refere Ai ne’e kuazé  mate hotu, entaun sira tau naran grupu Ai-maten. Grupu ne’e harii iha tinan 2019, iha grupu laran ne’e, membru na’in 15, feto 5 no mane 10. Ne’ebé serbisu hamutuk to’o ohin loron.

Banhira sira hahú serbisu primeiru kuda de’it Brinjela, Tomate ho Ai-Manas.sira h, hú ho modal $250 dollar. Aleinde ida ne’e, sira halo proposta ida hodi ba hatama iha Sentru Juventude Munisipiu Ainaro, apoiu orsamentu $500 dollar.  osan ne’e hodi hola mangera, Gembor, Katana, para hodi halo serbisu  hodi grupu ne’e ba oin. Plantasaun ne’ebé sira  kuda mak hanesan, Nú, Kulu-Zaka, Haas.

Koordenador ba Grupu Ai-Maten, Domingos da Costa Neves, esplika, Modo sira ne’e  tula ho Kareta Angunan ema ida selu $6 dollar,  bainhira tula ba Angunan ida nakonu ba dalaruma ba fa’an la hotu, hein to’o aban fali fa’an tan, mak la hotu nafatin lori fila, ne’e konta estraga de’it ona, Estraga hanesan ne’e senti ladun kontenti tanba serbisu balun ita soe tiha ona.

“Aimanas ne’e ami fa’an iha lata susu-been  nakonu tolu $ 1 dollar, Brinjela tú iha aikesak de’it, ami tú hitu-hitu, tolu $1 dollar, Tomate ami tau iha balde tinta nia fatin ne’e $10 dollar. Ami perna lori Pateka  ba loja sira iha Dili.” Tenik, Domingos.

jornalista sira halo entrevista ho Domingos iha Hatudu-Ainaro. [Foto: Santy | 02.06.2022]

Domingos, afirma  katak, Dezafius maka, sé kuda modo só tempu bailoron, mais sé udan modo sira funan hotu, depois ba fulan Agusto no Setembru ne’e hahú kuda modo fali.  Koileta modo ne’e, semana ida dalarua lori ba merkadu, ba dala ida bele hetan $50 to’o $100 dollar, ami lori rasik ba fa’an iha merkadu Same.

“Agora dadaun hetan ona rendimentu $2600 resin, osan ne’e ami grupu laran empresta fali, depois hatama nia funan kada fulan, para hasa’e tan ami nia osan ne’e.”Konfesa, Domingos.

Domingos akresenta la’os de’it kuda modo, maibé halo fali serbisu seluk, hanesan tesi ai, duké estraga ai ne’e, mate to’o dodok de’it, entaun oinsa planu ba ai ne’e hodi nune’e bele uza, ho razaun ida ne’e, grupu mós hato’o karta ba Floresta husu lisensa, para oinsa bele hetan kalen. entaun  tesi tiha ai ne’e, ba fa’an hodi sosa fali kalen ho pregu hodi harii ba uma membru sira iha grupu ne’e.

“Agora dadaun iha grupu laran ne’e, ema na’in lima mak hetan uluk uma, depois na’in lima nia uma harii hotu, parte Floresta sira mai hasai foto uma ne’e, depois fulan rua hanesan ne’e,  ba husu tan lisensa para membru sira ne’ebé seidauk hetan bele hetan fali.” Hatutan, Koordenador Grupu Ai-Maten.

Domingos Akresenta, Grupu ne’e,  inklui mós feto na’in lima, ne’e mesak to’os na’in hotu, sira hetan osan, ba Feto loron ida hetan $5 dollar, no ba sira ne’ebé kua ai ne’e, sura Coviku de’it, Coviku ida fó $ 60 dollar. No makina ne’e aluga de’it, loron ida tesi ai Coviku ida hetan $60 dollar.

“Ai sira ne’e ami ba hatama iha Munisipiu Ainaro.  Kua ai ne’e, hetan ona rendimentu $3200 dollar, osan ne’e ami sei sosa fali mina, Oli, Korenti.” Hateten, Domingos.

Nia realsa tan katak,  Problema  boot ne’ebé sira hasoru  mak bee ho estrada, sé udan boot kareta labele tama, entaun sira  lalin de’it modo ne’e to’o tiha estrada boot mak foin sa’e kareta. Bee sira ne’e lalin de’it, dalaruma  tula ba motor de’it, bee  ke’e de’it iha mota, la’o kuaze 2 kilo.

Durante grupu ne’e hamriik seidauk iha NGO ka Governu ruma ba vizita sira, maibé só iha sentru Juventude Munisipiu Ainaro mak vizita ona no fó apoiu fundus ba sira.

Koodenador Grupu Ai-Maten Husu ba Governu oinsa para ajuda sira  dada bee-moos ba sira , para sira  bele asesu ba bee ne’e.

Nia mós husu ba joven sira ne’ebé buka serbisu laiha, koko kria grupu ruma hodi nune’e halo netik buat ruma, hodi hadia moris. Labele garantia de’it ba estadu.

Iha Fatin hanesan, Membru grupu Ai-Maten, Olavia Adão, idade 32 hateten, nu’udar feto kontenti serbisu hala’o atividade Agrikultura, sé tur de’it hodi hein mane sira mak serbisu ne’e araska uituan, entaun hanesan feto iha hanoin ida katak, labele garantia de’it ba mane, maibé feto mós bele.

“Hau kontenti serbisu hamutuk ho mane sira, tanba serbisu hamutuk iha grupu laran. Ami feto na’in 4 serbisu hamutuk iha grupu laran, Hanesan ajuda mane sira tein, kuru bee, no kuda modo sira. Loron ida dalaruma ami hetan $20 dollar kada ema ida.” Dehan, Olavia Adão.

Olavia Adão, hatutan, Halo toos kuda modo, depois fa’an no eduka sira ba eskola. nu’udar feto  kontenti ho serbisu ida ne’e. Hosi ne’e mak hetan osan hodi sustenta uma laran.

Nia Akresenta, Dezafius ne’ebe mak durante  hetan maka, estrada ladi’ak, bainhira udan kareta labele tama, entaun lalin de’it ba to’o iha estrada boot mak foin sa’e kareta. Bee-moos ba kuru deit iha mota laran, lao do’ok maske loron manas no kolen, maibe la senti kolen, tanba so atividade ne’e hodi sustenta uma laran.

Feto agrikultór ne’e, Husu ba governu presija tau matan ba sira nia estrada, no dada bee-moos. Hodi nune’e hala’o atividade ho di’ak. Tanba Agrikultura ne’e importante tebes, Governu presija investe iha agrikultura tanba agrikultura ne’e importante tebes ba povu nia moris. Sé la investe maka ba futuru ita sei mate ba hamlaha.

Reportajen ne’e realiza liuhusi programa media Tour ne’ebé realiza husi OXFAM Timor-Leste serbisu hamutuk ho Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), no hetan Finanseiru husi Governu Australia liuhusi Projetu Governasaun ba Dezenvolvimentu (GfD).

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here