Reortajen Umbelina dos Reis
Inan faluk Maria Lopes ho idade 64 hala’o nia viajen moris iha sidade Díli, durante malae mutin nia tempu, maibé nia kaben António Lopes mate husik hela nia mesak, nune’e nia la iha fatin permanente hodi helik aan ba, obriga nia tenki hela mesak iha bairu Kampung Baru, ho nia uma taka baluk ho kalen de’it iha estrada ninin, no lor-loron sustenta moris liu hosi nia servisu hili no tetu lata mamuk hodi fa’an.
Inan faluk ne’e natural hosi Baucau-Venilale, maibé oras nia rezidente aktual iha Munisípiu Díli, Postu Administrativu Dom Aleixo, Suku Comoro, Bairu Metin IV, espresa nia laran susar ba moris da-dauk be nia hasoru tan to’o ohin loron nia la sente Timor nia ukun-aan tanba seidauk hela iha fatin permanente.
“Malae mutin nia tempu ha’u iha Munisípiu Baucau, Postu administrativu Venilale, mai iha Díli ho razaun buka servisu hanesan fase malae sira nia ropa, servisu mos hanesan cleaner iha Dom Bosco, komesa idade avansadu ha’u hapara servisu sira ne’e. Agora lor-loron ha’u tenki hili lata mamuk sira iha sampah ou estrada ninin hodi rai hamutuk tuku barak mak tetu fa’an hodi hetan netik dolar 1 hodi sosa foos lata ida ka rua hodi auguenta iis moris,” inan faluk Maria espresa nia kondisaun moris ba Neon Metin iha nia hela fatin.
Oras ne’e da-dauk halerik hela tanba nia la iha família atu tau matan ba nia moris durante nia la’en-kaben fila hikas ba Aman Maromak nia kadun santu. “Nune’e ha’u nu’udar feto faluk sente laran triste tebes tanba laiha hela fatin permanente, ha’u hateke ba liman los no liman karuk ho matawen de’it, nune’e ha’u tenki esforsu aan nafatin hodi hili lata mamuk iha estrada ninin hodi fa’an hetan osan dolar 1 para sustenta ha’u nia kabun lor-loron nian, ema seluk fó etu bikan ida mai ha’u han, ohin ne’e di’ak maibé naksalak buat ruma ema sura, ke’e sai fakar mai ha’u nia leten,” Maria haktuir nia realidade moris loro-loron nian ho laran triste.
Inan faluk idade 64 ne’e, espresa tan situasaun moruk seluk mak nia hasoru katak nia seidauk hetan nia direitu ba osan idozu nomos programa Sesta Bázika tanba nia dokumentu hanesan sertidaun ahi han motuk hotu durante okupasaun Indonézia no la iha osan hodi trata hikas nia dokumentu hirak ne’e hodi bele hetan nia direitu sira hanesan sidadun seluk hetan, maibé nia dehan nia sempre fo nia votu ba ukun na’in sira durante períodu eleisaun sira.
“Ha’u nu’udar feto faluk moris mesak sente triste, fuan la hakmatek tanba inan-aman mate hotu bin-alin mate mohu, kaben mate, laiha família, ha’u atu laran metin los ba se? Kalan nakukun toba ho matawen, rai loron la’o ba buka lata mamuk, loraik fa’an liis moris hanoin barak tanba vida moris ha’u hasoru mak nune’e.” dehan nia
“Ha’u hela iha fatin estrada ninin ne’e, maibé ha’u rona informasaun balun katak estadu atu sobu estrada hodi hadi’a fali entaun ha’u laiha fatin atu hela ba, hakarak ka lakohi ha’u tenki aban bainrua ba hela iha ponte okos,” Maria ko’alia hela karik nia hetan eviksaun nia sei lakon nia hela fatin tomak.
Antes ne’e Maria ho nia kaben António moris hamutuk iha Faularan, Kampun Baru, maibe nia kaben fila hikas ba Aman Maromak, mak Maria la’o lemo-lemo tan laiha oan no família. Alein de ne’e nia hakbesik aan ba Prezidente Ramos Horta maibé la hetan oportunidade hodi hasoru.
“Ha’u la’o hili lata to’o Metiaut ne’ebá hodi hakbesik aan ba Sr. Ramos, karik ha’u hosoru Sr. Ramos karik ha’u hato’o ha’u nia susar, terus, kiak, faluk ne’e ba Sr. Ramos hodi nune’e tau matan mai povu kiak, hakarak husu tulun hodi ajuda netik ha’u buat ruma tanba situasaun moris agora ha’u hasoru ne’e difisil tebes, maibé realidade ha’u laiha forsa no kbiit hodi hasoru Sr. Ramos, ho razaun security la hatan ha’u tama ba portaun laran.” tenik nia
Nia husu ba líder sira “karik haree no rona ha’u nia halerik hirak ne’e, bele tau matan netik mai ha’u, tanba ha’u nu’udar faluk oan kiak atu tane liman los ba sé, no husu tan ba se, se la’os imi mak ajuda ha’u se tan? Tanba ha’u família laiha, moris mesak, ukun na’in sira tenki haree mos povu kbiit laek no faluk oan kiak sira, tanba iha povu mak iha governu, iha povu mak iha estadu nune’e ukun na’in sira serbi ba rai Timor, tenki serbi mos povu ki’ik sira,” nia esperansa ba ukun-na’in sira.
