Home Notisia Eleisaun PR 2022, Defisiente 3263 De’it Mak Vota, Nelson: Tansá Governu La...

Eleisaun PR 2022, Defisiente 3263 De’it Mak Vota, Nelson: Tansá Governu La Kria Sentru Votasaun Asesivel?

641
0
Abílio José Osório Camões. [Foto: Domingos | 09.01.2023]

Reportajen Domingos Romaldo Jeronomi Guterres

Kondisaun sentru votasaun ne’ebé mak hatur iha kada munisípiu no sede suku ladun sensível ba ema ho difisiensia hodi tuir votasaun, ho kondisaun sentru votasaun sira ne’e mak ema ho difisiensia sira barak labele partisipa iha eleisaun prezidensiál 2022 foin lalais. Hosi total difisiente 38,118 iha de’it difisiente 3263 mak vota, ida ne’e sai hanesan diskriminasaun ida ba sira no halakon sira barak nia direitu de votu no votus iha períodu eleisaun.

Tuir difisiente fíziku, Nelson Barros Pereira Xavier hateten katak, governu tenke toma atensaun ba situasaun iha sentru votasaun, tanba nu’udar difisiente ida, nia sente ladun asesível ba sentru votasaun ne’ebé nia vota ba.

Nelson Barros Pereira Xavier. [Foto: Domingos | 09.01.2023]

“Tanba ha’u nu’udar ema ho difisiente ain, ha’u sente ladun seguru iha fatin votasaun, tanba dala ruma iha sentru votasaun ne’ebé tau iha sede suku, iha eskada ne’ebé mak as oi-tuan, tanba ha’u nu’udar povu tenke esforsu ha’u nia aan hodi tuir vota maske iha dezafiu ruma, ha’u la hetene ba maluk difisiente ain ne’ebé mak tuur de’it iha kadeira roda, tanba sira nia-ain labele kedas atu book aan. Tuir ha’u nia hanoin kondisaun hanesan kolega sira nian ne’e mais difisil tebes atu sa’e eskada tanba sira nia ain labook aan liu kedas,” difisiente Nelson preokupa.

Nia hatete, “ha’u sente laran moras oi-tuan bainhira haree ema normal bele asesu sentru votasaun ho di’ak, tanbasá mak governu labele kria mos sentru votasaun ne’ebé seguru mai ami? La’os dehan ami nia hakarak mak sai difisiente maibé kritura no planu Maromak nian mak hanesan ne’e.”

Nia sujere ba ba governu no parte relevante ne’ebé toma konta ba sentru votasaun sira, tenke haree di-di’ak kestaun hirak ne’e, no nia fiar katak eleisaun Parlamentu 2023 ka tinan hirak mai bele kria kondisaun ne’ebé sensivél ba ema ho difisiénsia sira. “Mensagen husi ha’u katak, ha’u nia votus la’os difisiénsia, maibé ha’u nia votus mos determina hotu nasaun nia futuru iha oin mai.”

Iha sorin seluk, difisiente, Abílio José Osório Camões hatete katak, liga ho bareira ba partisipasaun ema ho difisiénsi barak tebes iha eleisaun presidensiál ne’e, tanba iha sentru votasaun balun la prepara kondisaun ne’ebé mak la sensivél ba ema ho difisiensia, kondisaun sira ne’e mak hanesan, rampa, Braille, kabina de votu la iha espasu ba difisiente ne’ebé uza kadeira roda, kaixa urna ne’ebé aas liu, fatin votasun balu iha eskada ne’ebé aas. Ho kondisaun sira hanesan ne’e mak halo ema ho difisiénsia sira sente deskriminadu.

Iha parte sorin, Diretor Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), Joãozito dos Santos hatete, tuir sira nia haree ba partisipasaun ema ho difisiénsia iha eleisaun prezidensial menus tebes. Nia dehan, loloos partisipasaun ema ho difisiénsia sira nian iha eleisaun ne’e boot maibé tanba governu ka STAE seidauk asegura kondisaun di’ak iha sentru votasaun ba ema ho difisiénsia.

Nia esklarese, STAE sira tenke intrepreta tuir situasaun bazeia ba karakter ema hotu nian, tanba ema sempre diferensa fíziku, maibé intensaun ema ida nian sempre hanesan ne’ebé relasiona ho asuntu eleisaun presidensiál ka eleisaun parlamentar. Iha tinan hirak liu sempre akontese hanesan ne’e hela deit la iha mudansa ba sentru votasaun. Nia husu atu STAE kria took planu di’ak ida hodi asegura kondisaun sira ne’ebé ema ho difisiensia sira relata hela, no tau tok importánsia ida ne’e hodi hatuun ba parlamentu debate hodi aloka orsamentu ba asuntu sira hanesan ne’e. Nia akresenta, hanesan nasaun demokrátiku ne’ebé mos hanesan membru ONU, tenke promove direitu umanu ema nian maibe tanbasá mak ita seidauk garante nafatin direitus umanu ba ema ho difisiensia?

Diretor Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), Joãozito dos Santos. [Foto: Domingos | 09.01.2023]

“Partisipasaun ema ho difisiénsia iha Timor-Leste hamutuk 38.118 bazeia ba sensus 2015 nian, maibé tuir ami nia orservasaun ba partisipasaun eleisaun prezidensial 2022, ema ho difisiénsia sira nian hamutuk 3.263 de’it, tanba de’it kondisaun ba sentru votasaun ne’ebé ladun asesível, hodi halakon hotu direitu umanu ema ho difisiénsia nian ba eleisaun presidensiál. Ne’ebé hakarak ka lakohi estadu tenke asesível ba kondisaun sentru votasaun ne’e rasik,” dehan Diretor Joãozito.

Iha sorin seluk ba kestasun hirak ne’e, Diretor jeral STAE Acilino Manuel Branco katak, prosesu eleitorál ne’e hanesan prosesu ida ne’ebé inkluzaun katak, tau oportunidade ba ema hotu-hotu hanesan, tantu feto ka mane no ema ho difisiensia, no la hare ba klasse, ka kondisaun ema balun nian no la haree ba aspetu seluk, tanba la halo komparasaun ba eleitor ida ba eletor seluk.

“Oinsá bele garante partisipasaun ema ida nian tenke tuir tratamentu ne’ebé mak justu ho forma ida liu hosi edukasaun sívika, edukasaun eleitorál no hodi sensibiliza no eduka ita nia eleitores sira hodi oinsá bele ezerse sira nia direito no derver hanesan sidadun Timo-Leste, maibe oinsá mos bele garantia partisipasaun eleitor sira nian, tenke iha konsiénsia ida ba nia aan rasik,” dehan Diretor Acilino.

Nia hatutan, votus ne’e determina futuru nasaun nian, maibé balun la partisipa iha eleisaun prezidensiál tanba ho kondisaun ne’ebé ladun favoravél hanesan ema ho difisiénsia, nune’e sira buka hela oinsá bele rezolve kestaun hirak ne’e.

“Ho kestaun sira ne’ebé mak akontese ona iha tinan hira liu ba, ami mos komesa iha hanoin ona oinsá bele rezolve asuntu sira hanesan ne’e, ami tenke halo koperasaun ho organizasaun balun ne’ebé relasiona ho ema ho difisiénsia hanesan RHTO no ADTL hodi aselera no verifika lais dadus ema ho difisiénsia nian iha Timor-Leste, tanba eleisaun Parlamentar nian mos besik  ona, ha’u fiar katak iha futuru asuntu sira ne’ebé relasiona ho eleisaun bele la’o ho di’ak,” dehan Diretos Acilino ba problema asesível ema ho difisiénsia iha sentru votasaun sira.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here