Reportajen David da Costa
Komemora loron veteranos ba dala-6, ho tema “Hametin Unidade ba Dezenvolvimentu Nasionál,” Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten, veteranos reprezenta faktu historiku, sobrevivente kombatentes libertasaun ne’ebé moris husi povu no hamutuk ho povu. Laiha veteranu wainhira laiha povu, no laiha veteranu wainhira laiha Frente Revolisionáriu de Timor-Leste Indepedente (FRETILIN) no FALINTIL.
“loron ida ohin, loron ida ne’ebé halibur ita hotu hodi hanoin hikas ita nia herois no martires da Patria, no hanoin hikas mós valores, unidade, dedikasaun, abnegasun no sakrifisiu ne’ebé lori ita ba konkista vitoria libertasaun no independensia Nasionál,” dehan Prezidente Paralamentu Nasionál Aniceto, Iha anbitu Komemorasaun loron veteranos ba dala-6, iha Palásiu Governu, Sexta 3/03.
Nia haktuir, loron ida ne’e, sai mós loron historiku ida iha prosesu Libertação da Patria, ne’ebé hatutan luta ba libertasaun totál e kompleta. Tanba Veteranos reprezenta faktu historiku, sobrevivente kombatentes libertasaun ne’ebé moris husi povu no hamutuk ho povu. Laiha veteranu wainhira laiha povu, no laiha veteranu wainhira laiha FRETILIN no FALINTIL. Realidade tolu ne’e reforsa malu no hodi fo sentidu ba veteranu. Tanba komemora loron ida ne’e ho sentidu iha dimensaun tolu ne’e. Povu mak hamrik, lao no tur hamutuk ho kombatentes veteranos sira ho espiritu frentista no revolucionairu hodi konkista vitoria ba Patria Timor-Leste.
Realidade ne’ebé veteranu sira hasoru iha tempu neba, nakonu ho susar, sakrifisiu, koragein, unidade, kolaborasaun, abnegasaun no dedikasaun total. Valores hirak ne’e tenki husik hela ba gerasaun foun liu husi atitude, komportamentu ka ho vida ezemplar. Iha komemorasaun ida ne’e no tinan-tinan sei komemora nafatin, nudar memento reflesaun no auto-rekonesimentu ema hotu nia lalaok, ba veteranu hotu nia lalaok iha era ukun-rasik-an ne’e, ba ukun nain sira, ba foinsa’e sira no ba sidadaun tomak. Momentu ne’e laos gestu serimonial deit, maibe, tenki hateke mós Timor nia realidade sosial, ekonomika no politika ne’ebé ihakat too tinan 20 ona. Valores ne’ebé lori ema ba rezisti iha tempu reistensia sei relevante no sei iha sentidu atu mantein atualizadu iha era ukun-rasik-an ne’e.
“Komemorasaun ba tinan ida ne’e ita halo ho tema “Hametin Unidade ba Dezenvolvimentu Nasionál”, nu’udár jestu ida atu prezerva kultura, istória kona-bá rezistensia no fó omenájen ba eroi sira hotu-hotu feto no mane, hanesan komandante e kamarada Nicolau Lobato, komandante e kamarada Nino Konis Santana, kamarada Mária Tapo no kamarada Rosa Muki Bonaparte, no eroi sira hotu ne’ebé fó an tomak ba kauza nasionál liuhosi luta ba libertasaun nasionál no independénsia Timor-Leste,” nia esplika.
Veteranos katak ema ne’ebé iha korajen, determinadu, ho firmeza no desididu atu fó solusaun ba situasaun krítiku ida ba interese ema barak ni’an. Padraun ne’ebé sira ka’er hodi foti medidas sem rezerva, lá’ós ba sira nia-an rasik maibé, ba ema barak nia di’ak. Veteranus fó-an tomak ba kauza nobre ida.
Tanba luta ba libertasaun da pátria, atravesa faze sira ne’ebé krítiku teb-tebes, nakonu ho susar oin-oin, ne’ebé delikadu no kompleksu tebes. Maibé, situasaun sira hanesan ne’e, mak fó biban hodi hahoris fali veteranus no eroi sira, hodi kontinua lidera funu hasoru okupasaun militar Indonézia, ho finalidade ida atu hetan vitória ba Timor-Leste nia independensia.
“Loron ida ohin, ita hanoin hikas ita nia veteranus no eroi sira iha asaun koletivu hamutuk ho povu, no povu ne’ebé sustenta rezistensia mós sai eroi hotu. Independensia ita atinji liu hosi obra koletiva no kolaborativa ne’ebé sustenta ho valores lubuk ida. Tema “Hametin Unidade ba Dezenvolvimentu Nasionál” hatudu sentidu boot ba independensia ne’ebé atinji ona. Uluk libertasaun no independensia mak sai atensaun central ba ita, oras ne’e ita hotu nia preokupasaun mak dezenvolvimentu. Maibe, dezenvolvimentu rekere kondisoens indispensavel lobuk ida, inklui unidade, unidade ne’ebé metin liu-tan. Karik ita sei sobu malu, hatun malu, tatoli informasaun falsu, desinformasaun, difamasaun ita labele konstroe unidade no hametin unidade; se prekondisaun atu sustenta lalaok dezenvolvimentu laiha, dezenvolvimentu rasik la lao,”tenik nia.
Nune’e, atu halo Valorizasaun loloos ba veteranus no herois Nasionál sira mak ema hotu-hotu nia vontade no kapasidade atu transforma paíz ne’ebé independente ona sai fatin hakmatek, moris iha justisa, prosperidade, fraternidade no solidariedade.
